Ο Πολυάραβος της μνήμης

«Είναι μακριά ο Πολυάραβος;» «Έχεις δρόμο αρκετό, κορώνα μου», απάντησε ένας ηλικιωμένος κύριος που ξεπρόβαλλε από ένα χωράφι, εκεί κοντά στο χωριό Μυρσίνη! Το πρόσωπό του ήταν κατακόκκινο, ρυτιδιασμένο, μια εικόνα που έδειχνε ότι η γη που καλλιεργεί εδώ στην Κάτω Μάνη, σε συνδυασμό με τα χρόνια ζωής που είχε στην πλάτη του, τον έχουν εξουθενώσει!! Βέβαια εδώ σε σύγκριση με τη Μέσα Μάνη, η γη, το έδαφος, έδειχνε περισσότερες αρετές καθώς τα δέντρα πέραν της ελιάς περίσσευαν!! Η Μυρσίνη, ένα όμορφο χωριό, γραφικό, παραδοσιακό, απλωνόταν στα μάτια μου σαν εικόνα ζωγραφικής. Είναι ένας μικρός οικισμός με τη δική του όμως ιστορία, αφού εκτός του ονόματός της —παλιά λεγόταν Πανίτσα— έχει βγάλει έναν ήρωα όπως ο Αντώνιος Βλαχάκης, γνωστός ως Νάκης Λίτσας , αρχηγός ελληνομακεδονικών σωμάτων, που έπεσε μαχόμενος στην Οσνίτσανη το 1906. Όπου και να σταθείς, σε όποιον οικισμό εδώ στη Μάνη, η ιστορία κάτι έχει να διηγηθεί!!

ο Αντώνιος Βλαχάκης, γνωστός ως Νάκης Λίτσας — Μυρσίνη : O Αντώνιος Βλαχάκης, γνωστός ως Νάκης Λίτσας

Αφήνοντας το όμορφο χωριό με τα κεραμοειδή τετράγωνα σπιτάκια και αγναντεύοντας τους μικρούς λοφίσκους που ξεπρόβαλαν ανάμεσα από τις φιδίσιες στροφές, η ατμόσφαιρα άλλαζε καθώς η αίσθηση ότι πλησίαζα τον Πολυάραβο άρχισε να με ζώνει. Αυτή η παράξενη σιωπή, ο ήλιος που καψάλιζε τον τόπο, τη λακωνική γη, και ο κάμπος που απλωνόταν βόρεια του δρόμου μού δημιουργούσαν ανάμεικτα συναισθήματα. Φτάνοντας στο Σιδηρόκαστρο, έναν οικισμό στην πλαγιά ενός λόφου, η ατμόσφαιρα γινόταν πιο βαριά!! Με τις γνώσεις που διέθετα για τον Πολυάραβο ένιωθα, χωρίς να τον βλέπω, ότι κάτι συμβαίνει εδώ… Η φαντασία μου άρχισε να δημιουργεί περίεργες, απόκοσμες εικόνες. Φανταζόμουν ότι εδώ στο Σιδηρόκαστρο, καθώς και πιο πέρα στα Σκυφιάνικα, τη νύχτα της 28ης Αυγούστου 1826 οι ιαχές των Μανιατών που αντιστέκονταν, αλλά και αυτές των Τουρκοαιγυπτίων που επιτίθονταν, έσπαγαν την όποια σιωπή σε αυτόν τον καψαλισμένο τόπο και την αντικαθιστούσαν με την ανατριχίλα και τη μυρωδιά του θανάτου.

Απορροφημένος στις σκέψεις μου, ξαφνικά, μέσα από μια στροφή, ξεπρόβαλλε ο οικισμός του Μισοχωριού —που ακόμα απορώ με την ονομασία του— και στο ύψος του λόφου ορθώθηκαν οι Πύργοι του Πολυαράβου!! Ο δρόμος, θαρρείς ταυτισμένος με την ατμόσφαιρα του ταλαιπωρημένου μα περήφανου τόπου, γίνεται χωματόδρομος, κακοτράχαλος αλλά βατός έως την πηγή!!

Φτάνοντας στην Πηγή, ένα μονοπάτι σε οδηγεί επάνω στο λόφο, εκεί όπου κοιμάται ο εγκαταλελειμμένος πλέον οικισμός του Πολυαράβου!! Μια πρόγευση του τι συνέβη εκεί σού δίνει η ίδια η πηγή: Εδώ η Ελένη Αναειπόνυφη με το σπαθί της σκότωσε έναν Τουρκοαιγύπτιο αξιωματικό του Ιμπραήμ. Η ιστορία της έχει γίνει θρύλος που τον διηγούνται οι νεότεροι.

Στον Πολυάραβο ο χρόνος μοιάζει σαν να έχει παγώσει στους αιώνες, αφήνοντας πίσω του μια βουβή, σχεδόν ιερή ερημιά. Η φύση γύρω κρατάει τα μυστικά της κλειδωμένα πίσω από τους ξεροτρόχαλους λόφους και το αμείλικτο φως.

Εδώ λοιπόν, σύμφωνα με όλες τις πηγές, ο παντοδύναμος Ιμπραήμ υπέστη οδυνηρή ήττα — μια ήττα τέτοια που πολλοί πιστεύουν ότι έκρινε ολόκληρη την Επανάσταση, αποδεικνύοντας πως η Ελλάδα δεν είχε υποταχθεί στον κατακτητή.

Στις 28 Αυγούστου 1826 ο αιγυπτιακός στρατός προχώρησε προς τον Πολυάραβο —το παλιό Πολυτζάραβο, ονομασμένο από τα πολλά τζάρια**, τα ρείκια που πνίγουν τη γη! Το χωριό, όπως προείπαμε, ήταν στο ψηλότερο σημείο από όλα του Μαλεβρίου. Ο Σπυρίδων Τρικούπης μάς λέει ότι ανταλλαγή πυροβολισμών ακούσθηκαν στη Δεσφίνα, ειδοποιώντας εκούσια τους κατοίκους για τον επερχόμενο κίνδυνο. Επίσης αναφέρει ότι αρχικά οι υπερασπιστές ήταν 300, αλλά σύντομα φάνηκαν ο Τσαλαφατίνος, ο Π. Γιατράκος και πιο μετά οι Γεώργιος* και Ηλίας Μαυρομιχάλης. Χαρακτηριστικά, για τούτη τη μάχη ο Σπυρίδων Τρικούπης γράφει:

“Μάχης δε κρατεράς γενομένης, έτρεψαν οι ολίγοι τους πολυάριθμους εχθρούς των κακώς έχοντας… διακόσια εχθρικά πτώματα έμειναν επί του πεδίου της μάχης, και επτά εζωγρήσθησαν***. Εφονεύθηκαν και 9 Έλληνες και άλλοι τόσοι επληγώθησαν.”

Εξίσου συγκλονιστικό είναι το ανδραγάθημα της Ελένης Αναειπόνυφης: βαστώντας τα δυο ανήλικα τέκνα της και καταδιωκόμενη από έναν Αιγύπτιο, έφευγε προς το όρος. Κατά τη φυγή της, λύθηκε η μακρά ζώνη της. Ο Αιγύπτιος άρπαξε τη συρόμενη άκρη της για να την κρατήσει· αλλ’ αυτή, αφήνοντας κατά γης τα παιδιά της, άρπαξε την άλλη άκρη όπου βρισκόταν δεμένος ο θησαυρός της, δέκα δίστηλα. Αισθανόμενη ότι η ζώνη τεντώθηκε, άφησε ξαφνικά την άκρη και, καθώς ο Αιγύπτιος έπεσε ύπτιος, τον ετραυμάτισε με την ίδια του τη λόγχη, σώζοντας εαυτήν, τα τέκνα και τον θησαυρό της… Ο ηρωϊσμός της Ελένης Αναειπόνυφης έχει γίνει σημείο αναφοράς όταν κάποιος αναφέρεται στην μάχη του Πολυαράβου.

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Ιμπραήμ και οι Τουρκοαιγύπτιοι χρησιμοποίησαν, μάταια όπως αποδείχθηκε, στη μάχη ακόμα και κανόνια, όπως μάς πληροφορεί ο Πέτρος Κουτηφάρης.

Όλα αυτά περνούσαν σαν ταινία μπροστά από τα μάτια μου. Σε τούτον εδώ τον τόπο, εκτός από υπερηφάνεια και δέος, ένιωσα στο πετσί μου τι σημαίνει υπεράσπιση των κεκτημένων. Οι Μανιάτες, αν και αδικήθηκαν από τη μεταγενέστερη ιστορία —καθώς τα κατορθώματα των μαχών του Διρού, της Βέργας αλλά και του Πολυάραβου δεν απέκτησαν ποτέ τη θέση που τους αρμόζει, λείποντας από τα σχολικά βιβλία και ελαχιστοποιούμενα από τους «δήθεν» ιστορικούς—, στέκονται αθάνατα.

Θα θυμηθώ τα λόγια του πρεσβευτή της ιστορίας και του πολιτισμού της Μάνης κ. Γεωργίου Π. Δημακόγιαννη (εκδότη της Αδούλωτης Μάνης):

“Από το 1825 έως το 1827 ελάχιστα ιστορικά στοιχεία μαχών αναφέρονται, λες και η Επανάσταση έληξε το 1825!!!”

Αρκεί να ανέβεις στον Πολυάραβο. Να περπατήσεις στο εγκαταλειμμένο χωριό, να καθίσεις ανάμεσα στους μισογκρεμισμένους πύργους και να αφήσεις τις πέτρες να σου μιλήσουν. Να ακούσεις, νοερά έστω, τις φωνές των πολεμιστών και τα καρυοφίλια να βαρούν με τόση μανία, που ο αντίλαλός τους φτάνει ως το Σιδηρόκαστρο, τα Σκυφιάνικα και το Μισοχώρι. Και κοιτάζοντας κάτω τον κάμπο, να φανταστείς τους εχθρούς να σωριάζονται νεκροί κάτω από τις βολές των περήχανων Μανιατών.

* Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης δεν έλαβε μέρος στη μάχη του Πολυαράβου , αλλά παρέμεινε στο μοναστήρι της Κόζιας.

** Τα τζάρια ή ρείκια (επιστημονική ονομασία: Erica) είναι ένας μεγάλος, ιδιαίτερα ανθεκτικός θάμνος που ανήκει στην οικογένεια των Ερικειδών (Ericaceae). Στην Ελλάδα είναι ευρέως γνωστά και με τα ονόματα σελίδα, κορόμηλο ή τσάι.

*** εζωγρήσθησαν : Συνελήφθησαν, Αιχμαλωτίστηκαν