Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος του 1940-1941 γέννησε πλήθος ηρώων, ονόματα που χαράχτηκαν ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη για την αυταπάρνηση και την ανδρεία τους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η μορφή του Ταγματάρχη Πεζικού Παναγιώτη Ηλία Μαντουβάλου, ενός Μανιάτη πολεμιστή που γεννήθηκε το 1896 και έπεσε ηρωικά στη σφοδρή μάχη του Υψώματος 1878 της Μοράβας στις 17 Νοεμβρίου 1940, γράφοντας με το αίμα του μια από τις λαμπρότερες σελίδες της ελληνικής αντίστασης.
Η Στρατηγική Σημασία του Υψώματος 1878
Το Ύψωμα 1878, τμήμα της οροσειράς Μοράβα-Ιβάν στη Νότια Αλβανία, δεν ήταν απλώς ένα σημείο στον χάρτη. Ήταν ένα κομβικό στρατηγικό σημείο, ένα φυσικό οχυρό που δέσποζε σε κρίσιμες οδικές αρτηρίες και προσέφερε ανεκτίμητα πλεονεκτήματα στην άμυνα. Ο έλεγχός του ήταν ζωτικής σημασίας για την πορεία των επιχειρήσεων, και οι Ιταλοί το γνώριζαν καλά.
Η Σφοδρή Μάχη: Νύχτα 16ης προς 17η Νοεμβρίου 1940
Οι μάχες στο αλβανικό μέτωπο τον Νοέμβριο του 1940 ήταν φονικές, αλλά η σύγκρουση για το Ύψωμα 1878 υπήρξε ιδιαίτερα λυσσαλέα. Τη νύχτα της 16ης προς 17η Νοεμβρίου 1940, οι Ιταλοί, με κύριο όχημα τη διαβόητη Μεραρχία “Τζούλια” (Julia), εξαπέλυσαν μια συντονισμένη και σφοδρή επίθεση με στόχο την κατάληψή του. Η πίεση ήταν ασφυκτική, οι εχθρικές δυνάμεις υπέρτερες σε αριθμό και εξοπλισμό.
Στην καρδιά αυτής της φλεγόμενης σύγκρουσης βρισκόταν το Γ’ Τάγμα του 87ου Συντάγματος Πεζικού, υπό τη διοίκηση του Ταγματάρχη Παναγιώτη Ηλία Μαντουβάλου. Με απαράμιλλη ψυχραιμία και αποφασιστικότητα, ο Μανιάτης αξιωματικός οδήγησε τους άνδρες του στην άμυνα του υψώματος. Η μάχη εξελίχθηκε σε σώμα με σώμα αγώνα, με τις λόγχες, τα ξιφίδια και τις χειροβομβίδες να παίζουν κυρίαρχο ρόλο. Οι κραυγές των τραυματιών αναμειγνύονταν με τους πυροβολισμούς και τις εκρήξεις. Ο Μαντουβάλος, στην πρώτη γραμμή, εμψύχωνε τους στρατιώτες του, δίνοντας το παράδειγμα του ατρόμητου ηγέτη.
Η Θυσία και η Νίκη
Μέσα στην κόλαση του πυρός, ενώ η μάχη κορυφωνόταν, ο Ταγματάρχης Μαντουβάλος έπεσε νεκρός στις 17 Νοεμβρίου 1940. Η ακριβής στιγμή και αιτία του θανάτου του περιγράφεται συχνά ως πράξη υπέρτατης θυσίας στην πρώτη γραμμή. Ο θάνατός του, αν και τραγική απώλεια, δεν έκαμψε το φρόνημα των ανδρών του. Αντίθετα, η θυσία του λειτούργησε ως επιπλέον κίνητρο για να κρατήσουν τη θέση πάση θυσία. Και το κατάφεραν. Οι ελληνικές δυνάμεις, με το τάγμα του Μαντουβάλου να αντιστέκεται σθεναρά, απώθησαν την ιταλική επίθεση, διατηρώντας τον έλεγχο του Υψώματος 1878. Αυτή η νίκη ήταν καθοριστική για τη σταθεροποίηση του μετώπου και αποτέλεσε προπομπό των μετέπειτα θριαμβευτικών ελληνικών αντεπιθέσεων.
Το Ποίημα για τον Ήρωα
Η ηρωική μορφή του Παναγιώτη Ηλία Μαντουβάλου και η θυσία του στο Ύψωμα 1878 ενέπνευσαν πολλούς, μεταξύ αυτών και ποιητές. Ένα χαρακτηριστικό ποίημα που του αφιερώθηκε, αποτυπώνει το μέγεθος της θυσίας και της αναγνώρισης:
Στο Ταγματάρχη Μαντουβάλο
Εκεί ψηλά στη Μοράβα, όπου η μάχη ήταν σκληρή, ο Μαντουβάλος, ο γενναίος, έπεσε στην πρώτη γραμμή.
Μανιάτης στην ψυχή και στο κορμί, με θάρρος αψηφούσε τον θάνατο, για την Πατρίδα του έδωσε τη ζωή, στον βωμό της λευτεριάς αθάνατος.
Το αίμα σου, ήρωα, πότισε τη γη, σπόρος ελευθερίας που φύτρωσε, το όνομά σου ψίθυρος στην πνοή, σε κάθε Έλληνα που σε θυμότανε.
Και το Ύψωμα 1878 θυμάται, τον Ταγματάρχη που το υπερασπίστηκε, η Μοράβα πια δεν ξεχνάται, γιατί το θάρρος σου την ομόρφυνε.
Το Μοιρολόι της Μάνης για τον Ταγματάρχη Παναγιώτη Ηλ. Μαντουβάλο: Η Ποίηση της Θυσίας στο Ύψωμα 1878
Η ηρωική θυσία του Ταγματάρχη Παναγιώτη Ηλία Μαντουβάλου στη μάχη του Υψώματος 1878 της Μοράβας, στις 17 Νοεμβρίου 1940, δεν πέρασε απαρατήρητη. Η Μάνη, η ιδιαίτερη πατρίδα του, θρήνησε το άξιο τέκνο της με τον δικό της παραδοσιακό τρόπο: μέσα από ένα βαθιά συγκινητικό μοιρολόι, που μεταφέρει τον πόνο, την περηφάνια και την αιώνια μνήμη του ήρωα.
Αυτό το μοιρολόι, ένα αυθεντικό δείγμα της μανιάτικης προφορικής παράδοσης, αποτυπώνει ανάγλυφα το μέγεθος της θυσίας και την τιμή που αποδίδεται στον Μαντουβάλο. Ας το δούμε αναλυτικά:
Γενιάς της Μάνης ένδοξη τρισένδοξο βλαστάρι του Ταϋγέτου σταυραητέ της Μόραβας λιοντάρι σκληρά το χώμα δάγκωσες για τη γλυκειά πατρίδα που σε ομηρογέννησε δεύτερο Λεωνίδα.
Οι πρώτοι στίχοι αναδεικνύουν την καταγωγή του από την ένδοξη Μάνη, παρομοιάζοντάς τον με «σταυραετό του Ταϋγέτου» και «λιοντάρι της Μόραβας». Η σύγκριση με τον Λεωνίδα υπογραμμίζει τον ηρωισμό και την αυτοθυσία του για την πατρίδα, τοποθετώντας τον στην ίδια σειρά με τους μεγάλους ήρωες της ελληνικής ιστορίας.
Ακολουθών τα βήματα γενναίων προπατόρων επλήρωσες περήφανα της λευτεριάς τον φόρον και κείσαι αλιβάνωτος στης Μόραβας μια ράχη έχοντας τη σημαία μας για συντροφιά μονάχη.
Εδώ τονίζεται η συνέχεια της ηρωικής παράδοσης της Μάνης και της Ελλάδας. Ο Μαντουβάλος πλήρωσε «της λευτεριάς τον φόρο», δηλαδή θυσιάστηκε για την ελευθερία. Η εικόνα του «αλιβάνωτου» (άταφου, χωρίς τα καθιερωμένα λιβανίσματα) στη ράχη της Μοράβας, με μόνη συντροφιά την ελληνική σημαία, προκαλεί δέος και θλίψη για την απώλεια μακριά από την πατρώα γη.
Θρηνεί για σένα η Ελλάς κι οδύρεται η Μάνη αλλά η δόξα σου ΄πλεξε αμάραντο στεφάνι και το ΄στησε στης Μόραβας την πιο ψηλή κορφή τιμώντας την ηρωϊκή και άγια σου ψυχή.
Το μοιρολόι εκφράζει τον πανελλήνιο θρήνο, αλλά κυρίως τον οδυρμό της Μάνης. Ωστόσο, ο θρήνος μετατρέπεται σε ύμνο της δόξας, που υψώνεται σαν «αμάραντο στεφάνι» στην κορυφή της Μοράβας, τιμώντας την «άγια ψυχή» του.
Ο τάφος σου θάναι για μας θείο προσκυνητάρι κι οι αειφεγγείς λαμπάδες του της λευτεριάς οι φάροι. Ο θάνατος σου δίδαγμα παλικαριάς θα γίνη και τιμημέν΄ η μνήμη σου αιώνια θ΄ απομείνη.
Το μοιρολόι αποκτά πλέον έναν εμψυχωτικό χαρακτήρα. Ο τάφος του ήρωα μετατρέπεται σε «θείο προσκυνητάρι» και οι λαμπάδες του σε «φάρους της λευτεριάς», καθιστώντας τον θάνατό του ένα διαρκές «δίδαγμα παλικαριάς». Η μνήμη του θα παραμείνει αιώνια τιμημένη.
Σήμερ’ αστράφτει και βροντά σ’όλα τα κάστρα του Μωριά, στου Ταϋγέτου τα βουνά και στου Ταινάρου τα χωριά. Σήμερ’ ακούστηκε βουή στη Μάνη την αποσκερή Και νυχτοσκούζει το πουλί με την κατάμαυρη στολή.
Η δράση μεταφέρεται στην ίδια τη Μάνη. Η ατμόσφαιρα είναι βαριά, γεμάτη θρήνο και οδύνη που απλώνεται σε όλη την περιοχή, από τα κάστρα του Μοριά μέχρι τα βουνά του Ταϋγέτου και τα χωριά του Ταινάρου. Το «πουλί με την κατάμαυρη στολή» είναι μια συμβολική εικόνα του θρήνου και του πένθους.
Ήρθε μαντάτο ξαφνικό τι έπεσε στ’ Αλβανικό, ο Ταγματάρχης ο Ξανθός ο Πότης ο Μαντούβαλος. Πρώτος εμπήκε στη γραμμή – στο τάγμα επικεφαλής κι’έδωσε μάχη φοβερή στου Μόροβα την κορυφή.
Το μοιρολόι γίνεται πιο άμεσο, περιγράφοντας την είδηση του θανάτου του «Ταγματάρχη ο Ξανθός ο Πότης ο Μαντούβαλος» (το «Πότης» είναι πιθανόν υποκοριστικό του Παναγιώτης). Υπογραμμίζεται η ηγετική του θέση στην πρώτη γραμμή και η «φοβερή μάχη» στην κορυφή της Μοράβας.
Όντες ανέβη στην κορφή με μια σημαία Ελληνική, τον ηύρε σφαίρα εχθρική τούκοψε την αναπνοή! Έπεσε ο πολεμιστής της Μάνης τ’ άξιο παιδί, ο ήρωας κι’ ο μαχητής για της Ελλάδος την τιμή.
Η κορύφωση της τραγωδίας: ο ήρωας ανεβαίνει στην κορυφή κρατώντας την ελληνική σημαία, μια εικόνα υπέρτατου πατριωτισμού, και εκεί τον βρίσκει η μοιραία εχθρική σφαίρα. Αναδεικνύεται ως «της Μάνης τ’ άξιο παιδί» και «ο ήρωας κι ο μαχητής για της Ελλάδος την τιμή».
Έμεινε φύλακας πιστός ψηλά στο ξέσκεπο βουνό, ο λέοντας ο φτερωτός της λευτεριάς ο σταυραητός! Ακούστε φίλοι και οχτροί – Οθωμανοί και Χριστιανοί, τη μέρα την σημερινή θα κάμου μια παρατροπή,
Το μοιρολόι τον αναγορεύει σε αιώνιο φύλακα του βουνού, σε «λέοντα φτερωτό» και «σταυραετό της λευτεριάς». Ο στίχος «Ακούστε φίλοι και οχτροί – Οθωμανοί και Χριστιανοί, τη μέρα την σημερινή θα κάμου μια παρατροπή» είναι μια εκφραστική ιδιαιτερότητα των μοιρολογιών, όπου η τραγωδία του θανάτου είναι τόσο μεγάλη που ο θρηνών νιώθει το δικαίωμα να «παραστρατήσει» και να βλαστημήσει ακόμα και τον Θεό.
Θα βλαστημήσω το Θεό π’ έκοψε το χοντρό δέντρο, όπου το πότιζε ο στρατός και το καμάρωνε ο Λαός.
Ο τελευταίος στίχος συμπυκνώνει τον πόνο και την αγανάκτηση για την απώλεια ενός τόσο σημαντικού ανθρώπου, ενός «χοντρού δέντρου» που έδινε ζωή και ελπίδα, και το οποίο ο στρατός και ο λαός καμάρωναν.
Το μοιρολόι αυτό αποτελεί όχι μόνο ένα μνημείο για τον Ταγματάρχη Μαντουβάλο, αλλά και μια ζωντανή μαρτυρία της βαθιάς σύνδεσης της λαϊκής ψυχής με τα γεγονότα που σημάδεψαν την ιστορία της. Μέσα από τους στίχους του, η θυσία του ήρωα αναβιώνει, μεταφέροντας το μήνυμα της ελευθερίας και της αιώνιας μνήμης από γενιά σε γενιά.
Ο Ταγματάρχης Παναγιώτης Ηλ. Μαντουβάλος παραμένει σύμβολο της ελληνικής ψυχής και της ανυπέρβλητης αντοχής μπροστά στην εισβολή, μια διαχρονική υπενθύμιση ότι η ελευθερία κατακτάται με αίμα και αυτοθυσία. Η μνήμη του ζει και θα ζει στις καρδιές των Ελλήνων, ως φάρος ηρωισμού και πατριωτισμού.
Με πηγές: https://appelaios.com/
Κείμενο: Όμορφη Μάνη