Στο Σταυροπήγι στην Έξω Μάνη, τα παλιά Μαλευριάνικα της Ζαρνάτας, κρύβεται ένας από τους πιο ιδιαίτερους βυζαντινούς ναούς της Μάνης: ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος και Νικόλαος. Δεν είναι μια απλή εκκλησία. Είναι ένα αρχιτεκτονικό αίνιγμα που απασχόλησε τους κορυφαίους βυζαντινολόγους.
Δίκλιτος Σταυρεπίστεγος Ναός Βυζαντινών Χρόνων
Ο ναός ανήκει στον σπάνιο τύπο του δίκλιτου σταυρεπίστεγου. Τι σημαίνει αυτό; Δύο κλίτη στεγασμένα με σταυροειδείς καμάρες. Ο Δ. Ευαγγελίδης το 1931 ξεχώρισε 4 τύπους σταυρεπίστεγων ναών στα Βυζαντινά μνημεία της Ηπείρου. Στον τρίτο τύπο κατέταξε τους δίκλιτους.
Ο Αν. Ορλάνδος στο Αρχείον των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος το 1935, θεώρησε πως ο τύπος αυτός δικαιολογείται μόνο από ένα παράδειγμα: το Παλιομονάστηρο της Αγίας Λαύρας Καλαβρύτων. Όμως αποδείχτηκε πως αρχικά δεν ήταν δίκλιτο, αλλά μονόκλιτο.
Εδώ έρχεται ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος και Νικόλαος Σταυροπηγίου. Ο Σωκράτης Κουγέας το 1966 ανέτρεψε τη θεωρία. Εντόπισε πως ο ναός στο Σταυροπήγι είναι γνήσια δίκλιτη σταυρεπίστεγη εκκλησία βυζαντινών χρόνων.
Αρχιτεκτονικά στοιχεία του Ναού
- Διαστάσεις: 7,15 × 8,60 μ.
- Κλίτη: Το βόρειο κλίτος είναι αφιερωμένο στον Πρόδρομο και το νότιο στον Άγιο Νικόλαο.
- Τοίχοι: Κτισμένοι με αργούς λίθους, κεραμίδια, πλίνθινες πλάκες και πλίνθους. Κάτω από τη στέγη των αετωμάτων υπήρχε οδοντωτό γείσο.
- Τοιχοποιία: Δείχνει προχωρημένους βυζαντινούς χρόνους, αλλά δεν δίνει ακριβή χρονολόγηση.
- Θύρες: Τα ανακουφιστικά τόξα είναι από πωρόλιθο. Το ανώφλι της βόρειας θύρας έχει χαραχτό κόσμημα και είναι χτισμένο σε χαμηλότερη στάθμη από τη νότια. Χαρακτηριστική βυζαντινή γραφικότητα.
- Αψίδες: Οι δύο ημικυλινδρικές αψίδες έχουν όμοια ακτίνα.
- Δυτική πλευρά: Ενιαία, χωρίς αρμό, χτισμένη μαζί με τους άλλους τοίχους. Αυτό δείχνει πως δεν προστέθηκε κλίτος μεταγενέστερα.
Ο Κουγέας νόμιζε πως το ένα κλίτος χτίστηκε τέλη 16ου – αρχές 17ου αι. και το άλλο αργότερα. Όμως η μελέτη δείχνει το αντίθετο: Δεν διαπιστώνεται διαφορά στην τοιχοποιία. Η εκκλησία κτίστηκε εξαρχής δίκλιτη.
Το κωδωνοστάσιο του 1810
Στη μέση της δυτικής πλευράς υψώνεται μονόλοβο, μεταγενέστερο κωδωνοστάσιο. Χρονολογείται στο 1810 κατά τον Κουγέα. Η τοιχοποιία του διαφέρει ξεκάθαρα από του ναού.
Γιατί είναι σημαντικός ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος και Νικόλαος
- Μοναδικότητα: Είναι από τα ελάχιστα αυθεντικά δείγματα δίκλιτου σταυρεπίστεγου ναού της βυζαντινής περιόδου.
- Ακέραια φάση: Χτίστηκε σε μία οικοδομική φάση, χωρίς μεταγενέστερες προσθήκες κλιτών. Σπάνιο για τη Μάνη.
- Τοποθεσία: Βρίσκεται στο Σταυροπήγι, πύλη της Έξω Μάνης. Δίπλα στον Κάμπο πατρίδα του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου. Εδώ η ιστορία συναντά την αρχιτεκτονική.
Ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος και Νικόλαος Σταυροπηγίου δεν είναι απλώς ένα μνημείο. Είναι η απόδειξη πως η Μάνη δεν έχει μόνο πύργους και μάχες. Έχει και πέτρα που προσεύχεται. Έχει βυζαντινή τέχνη που επέζησε για να μας μιλήσει.
Έχεις επισκεφθεί τον ναό στο Σταυροπήγι;
