Από τον 17ο αιώνα μέχρι το 1930, στη Μάνη ίσχυε ένα έθιμο που σήμερα σοκάρει. Ένας παντρεμένος άντρας μπορούσε να συζεί νόμιμα και με δεύτερη σύντροφο. Ο λόγος; Η απόγνωση για έναν αρσενικό διάδοχο. Το όνομά της: «σύγκρια». Η λέξη που έκρυβε πίσω της βεντέτες, περιουσίες και την αγωνία ενός ολόκληρου σογιού να μην σβήσει.
Τι ακριβώς ήταν η “σύγκρια”;
Η σύγκρια ήταν η δεύτερη, άτυπη σύζυγος. Ο όρος προέρχεται πιθανότα από το “συν + κυρία”. Ζούσε παράλληλα με τη νόμιμη σύζυγο, στο ίδιο σπίτι ή σε ξεχωριστό. Ο θεσμός δεν είχε καμία σχέση με την Εκκλησία, που τον καταδίκαζε ως διγαμία. Ήταν καθαρά εθιμικό δίκαιο της Μάνης.
Γιατί την έπαιρνε ο άντρας; Μόνο για έναν λόγο.
Στη Μάνη της βεντέτας, τα αρσενικά παιδιά σήμαιναν δύναμη. Περισσότεροι γιοι = περισσότερα τουφέκια για το σόι. Αν η πρώτη σύζυγος δεν έκανε παιδιά, ή έκανε μόνο κορίτσια, η οικογένεια κινδύνευε. Αποδυναμωνόταν και υπήρχε φόβος να σβήσει το όνομα. Η σύγκρια ήταν η λύση. Έπρεπε να είναι νέα, όμορφη και από σόι με πολλά αρσενικά, γιατί οι Μανιάτες πίστευαν φανατικά στην κληρονομικότητα.
Οι σκληροί κανόνες της συμβίωσης
Οι δύο γυναίκες ζούσαν μαζί, αλλά δεν ήταν ίσες. Η σχέση τους έμοιαζε με αυτή της νύφης με την πεθερά.
- Ιεραρχία: Η νόμιμη σύζυγος ήταν το αφεντικό. Η σύγκρια όφειλε να τη σέβεται και να την υπηρετεί.
- Δημόσια εικόνα: Απαγορευόταν να εμφανιστούν μαζί δημόσια. Η σύγκρια ήταν “αόρατη”.
- Καθημερινότητα: Δεν έτρωγε στο ίδιο τραπέζι με την πρώτη. Είχε ξεχωριστό δωμάτιο ή σπίτι για να δέχεται τον άντρα.
Τι γινόταν σε διαζύγιο; Δεν υπήρχε.
Στην Τουρκοκρατία, ο άντρας κρατούσε και τις δύο. Μετά την Απελευθέρωση, αν η σύγκρια έκανε γιο, συχνά χώριζε τη νόμιμη σύζυγο με συμφωνία και παντρευόταν τη δεύτερη. Το διαζύγιο δεν υπήρχε στη Μάνη. Ο χωρισμός γινόταν με αποζημίωση: ένα χωράφι ή χρήματα στην πρώτη. Μόνη εξαίρεση για να τη διώξει χωρίς αποζημίωση ήταν η μοιχεία.
Αν η σύγκρια δεν έκανε παιδιά, μετά τον θάνατο του άντρα η πρώτη σύζυγος μπορούσε να τη διώξει νόμιμα από το σπίτι. Τρίτη γυναίκα δεν επιτρεπόταν. Αν δεν έκανε παιδιά ούτε με τη δεύτερη, ο άντρας θεωρούνταν στείρος.
Υπήρχαν και εξαιρέσεις
Δεν ήταν πάντα πόλεμος. Σε πολλές περιπτώσεις οι δύο γυναίκες αποκαλούσαν η μία την άλλη “αδερφή” και ζούσαν αρμονικά. Ο δεσμός τους δυνάμωνε αν η σύγκρια δεν τεκνοποιούσε.
Γιατί εξαφανίστηκε το έθιμο;
Το έθιμο έσβησε στα μέσα του 20ού αιώνα. Τρεις ήταν οι βασικοί λόγοι:
- Το τέλος της βεντέτας: Οι μεγάλες μανιάτικες οικογένειες ατόνησαν. Δεν υπήρχε πια η ανάγκη για “στρατό” από γιους.
- Η Εκκλησία: Το πολέμησε σκληρά ως ανήθικο και παράνομο.
- Η κοινωνία άλλαξε: Η απόκτηση αρσενικών παιδιών έπαψε να είναι ζήτημα ζωής και θανάτου για ένα σόι.
Η σύγκρια ήταν ένα σκληρό, πρακτικό έθιμο επιβίωσης γεννημένο από την ανάγκη. Στη Μάνη όπου το αίμα πληρωνόταν με αίμα, ένα σόι χωρίς αρσενικό διάδοχο ήταν καταδικασμένο. Σήμερα μας σοκάρει, τότε όμως ήταν η ωμή πραγματικότητα μιας άλλης Ελλάδας.