Παλαιότερα όταν ήθελαν να φτιάξουν χόντρο από χοντραλεσμένο σιτάρι ή φάβα από αλεσμένα κουκιά χρησιμοποιούσαν τον χειρόμυλο.
Ο Χειρόμυλος , που τον έλεγαν και χειρόμυλα ήταν δύο μεγάλες πέτρες στρογγυλεμένες , σε σχήμα καρβελιού, με επίπεδη τη μια επιφάνεια. Η κάτω πέτρα που λέγονταν κατωλίθι ήταν βαρύτερη , λίγο μεγαλύτερη από την επάνω, με ένα μικρό σιδερένιο άξονα στο κέντρο, μπηγμένο σε ένα κομμάτι ξύλο.Το κατωλίθι αποτελούσε τη βάση του χειρόμυλου και έμενε ακίνητο κατά την άλεση.
Επάνω στο κατωλίθι γύριζε το πανωλίθι, που ήταν στερεωμένο σε οριζόντια θέση. Η πάνω μυλόπετα, το πανωλίθι, στηριζόνταν σταθερό με τον άξονα της κάτω μυλόπετρας. Είχε γι αυτό τον σκοπό μια μεγάλη οπή στο κέντρο. Εκεί ήταν στερεωμένη και η “χελιδόνα”, ένα μακρόστενο κομμάτι ξύλου.Από την τρύπα που υπήρχε ακριβώς στο μέσο της χελιδόνας, περνούσε ο άξονας της κάτω μυλόπετρας.
Έτσι το πανωλίθι γύριζε επάνω στο κατωλίθι , χωρίς να φεύγει γιατί κρατιόταν από τον άξονα.Η περιστροφική κίνηση δίνονταν από το ανθρώπινο χέρι, ,με μικρή ξύλινη χειρολαβή, στερεωμένη στην εξωτερική πλευρά της πάνω μυλόπετρας, σε ένα βαθούλωμα που είχε γίνει στην πέτρα ακριβώς για το σκοπό αυτό.
Τον χειρόμυλο δουλεύαν άντρες, γυναίκες και μεγαλύτερα παιδιά. Εκτός από μικροποσότητες σταριού ή κριθαριού που τα αλέθανε για αλεύρι , με τον χειρόμυλα φτιάχνανε και τον “χόντρο” ( χοντροκομμένο στάρι), το ” μπλουγούρι” ή πλιγούρι που ήταν στάρι πιο ψιλοκομμένο από τον χόντρο.
Στα χειρόμυλα άλεθαν και τα κουκιά και έφτιαχναν φάβα.
Το άλεσμα στο χειρόμυλο ήταν δουλειά μονότονη και πολύ κοπιαστική . Αλλά ποιός λογάριαζε τον αθρώπινο μόχθο, στα χρόνια εκείνα των σκληρών αγώνων για επιβίωση…!!!
Απόσπασμα από το βιβλίο του Βασίλη Πιερρακέα : “Οι Παλαιοί Μανιάτες” σελ. 79-80 Εκδόσεις “Αδούλωτη Μάνη”.