Στη σκληρή και άνυδρη γη της Μάνης, η πέτρα περίσσευε, αλλά το νερό ήταν είδος εν ανεπαρκεία. Σε έναν τόπο χωρίς ποτάμια και με ελάχιστες πηγές, η επιβίωση των κατοίκων και η άμυνα των επιβλητικών πολεμόπυργων κρινόταν από μια και μόνο κατασκευή: τις παραδοσιακές στέρνες.
Οι στέρνες στη Μάνη δεν ήταν απλά αρχιτεκτονικά στοιχεία των σπιτιών. Ήταν το πολύτιμο μυστικό που κρατούσε ζωντανές ολόκληρες γενιές, πότιζε τις κλειστές αυλές των οχυρών και καθόριζε την έκβαση μιας βεντέτας ή μιας πολιορκίας.
Ο Τρόπος Παροχής και Συλλογής του Νερού
Πώς όμως γέμιζε μια στέρνα σε μια περιοχή που φημιζόταν για την ξηρασία της; Οι Μανιάτες είχαν αναπτύξει ένα ιδιοφυές, παραδοσιακό σύστημα συλλογής των νερών της βροχής.
Το σύστημα των υδρορροών (λούκια): Κάθε σταγόνα βροχής που έπεφτε στις πέτρινες στέγες, στα δώματα των πύργων και στις αυλές, διοχετευόταν με απόλυτη ακρίβεια μέσα από πέτρινα ή πήλινα λούκια.
Το φιλτράρισμα: Πριν το νερό καταλήξει στον σκοτεινό χώρο της στέρνας, περνούσε από ένα υποτυπώδες αλλά αποτελεσματικό φίλτρο με άμμο, χαλίκια και κάρβουνα για να καθαρίσει από τα χώματα.
Η στεγανοποίηση: Οι στέρνες χτίζονταν υπογείως, συχνά σκαμμένες στον ίδιο τον βράχο. Για να μην χάνεται ούτε σταγόνα, οι τοίχοι τους σοβατίζονταν εσωτερικά με ένα ειδικό, πανίσχυρο μίγμα από θηραϊκή γη, ασβέστη και τριμμένο κεραμίδι (το λεγόμενο κουρασάνι), το οποίο έκανε την κατασκευή 100% αδιαβροχοποιημένη.
Μια Συγκλονιστική Διήγηση από τον Γερολιμένα
Καθισμένος σε ένα πέτρινο πεζούλι στο απάνεμο λιμανάκι του Γερολιμένα, με το πρόσωπό του αυλακωμένο από την αρμύρα και τον ήλιο της Μάνης, ο ογδοντάχρονος μπαρμπα-Μιχάλης θυμάται τη δική του ιστορία με τις στέρνες, μεταφέροντάς μας πίσω στη δεκαετία του ’50:
«Νερό, παιδί μου; Το νερό στη Μάνη το μετρούσαμε με το δράμι, όπως το μπαρούτι. Αν δεν είχες στέρνα στην αυλή, ήσουν ξεγραμμένος. Θυμάμαι το φθινόπωρο, περιμέναμε τα πρωτοβρόχια σαν θεία κοινωνία. Μόλις μαύριζε ο ουρανός πάνω από τον κάβο, τρέχαμε όλοι με τις σκούπες. Καθαρίζαμε τις πέτρινες στέγες και τα λούκια από τις σκόνες του καλοκαιριού για να μην βγει λασπωμένο το νερό.
Κι όταν άρχιζε η μπόρα, στεκόμασταν γύρω από το πέτρινο στόμιο της στέρνας και ακούγαμε το νερό να πέφτει με γδούπο μέσα στο σκοτεινό υπόγειο. Ήταν ο πιο όμορφος ήχος του κόσμου. Ξέραμε ότι θα έχουμε να πιούμε, να μαγειρέψει η μάνα, να ποτίσουμε το γαϊδουράκι μας.
Στις μεγάλες βεντέτες, αν ο εχθρός ήθελε να σε ξεκάνει, δεν σε σημάδευε πάντα στο ψαχνό. Σου έριχνε πετρέλαιο ή ψοφίμια μες στη στέρνα τη νύχτα. Αν σου “δηλητηρίαζε” τη στέρνα, ο πύργος σου έπεφτε χωρίς να πέσει ούτε μια τουφεκιά. Ήταν η καρδιά μας η στέρνα…»
Η Χρησιμότητα στην Καθημερινότητα και στα Ζώα
Η στέρνα ήταν η καρδιά του σπιτιού. Από εκεί η Μανιάτισσα μάνα έπαιρνε το νερό για το μαγείρεμα, το πλύσιμο των ρούχων και την καθαριότητα της οικογένειας.
Στις μεγάλες αυλές των οχυρών συγκροτημάτων, υπήρχαν πάντα πέτρινες γούρνες. Εκεί διοχετευόταν το νερό για να ποτιστούν τα ζώα της οικογένειας (τα γαϊδούρια, τα μουλάρια και τα λιγοστά αιγοπρόβατα), τα οποία ήταν απαραίτητα για τις αγροτικές εργασίες και τις μεταφορές. Σε περιόδους ειρήνης, οι στέρνες χρησίμευαν και για το πότισμα μικρών, προστατευμένων κήπων μέσα στην αυλή, όπου οι κάτοικοι φύτευαν τα απολύτως απαραίτητα.
Ονομαστές Στέρνες της Μέσα Μάνης
Οι έρευνες στους ιστορικούς οικισμούς έχουν φέρει στο φως στέρνες με τεράστια χωρητικότητα, ορισμένες από τις οποίες έχουν τη δική τους ονομασία, αποδεικνύοντας τη σημασία τους για την κοινότητα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίφημη στέρνα του Βούταινα στα Μεσονήσια (ιστορικός βυζαντινός οικισμός στην περιοχή της Καστάνιας του Δήμου Ανατολικής Μάνης), καθώς και άλλες μεγάλες υπόγειες δεξαμενές που έχασκαν δίπλα στους πολεμόπυργους, καλυμμένες με περίτεχνα πέτρινα στόμια.
Συμπέρασμα: Χωρίς Νερό δεν Υπάρχει Πύργος
Αν οι πύργοι εξασφάλιζαν στους Μανιάτες την ελευθερία τους από τους εχθρούς, οι στέρνες στη Μάνη τους εξασφάλιζαν την ίδια τους τη ζωή. Ήταν ένα μνημείο λαϊκής μηχανικής και προσαρμοστικότητας, που αποδεικνύει ότι η επιβίωση σε αυτόν τον άνυδρο τόπο απαιτούσε εξυπνάδα, πειθαρχία και βαθύ σεβασμό σε κάθε σταγόνα που χάριζε ο ουρανός.
Όμορφη Μάνη
