Τα βουνά που αποτελούν την οροσειρά του Ταΰγετου δεν κατεβαίνουν στη θάλασσα βιαστικά. Δεν γκρεμίζονται. Σταματούν. Ανασαίνουν. Και απλώνουν μπροστά τους πλατιά, πέτρινα σκαλοπάτια. Οι ντόπιοι τα λένε «πλατώ». Η γεωλογία τα λέει «ταράτσες». Η ποίηση θα τα έλεγε «τα μπαλκόνια που άφησε ο Θεός για να αγναντεύει το πέλαγος».
Από τη ρίζα του βουνού η ξηρά συνθέχεται σε χαμηλότερες ταράτσες, τα γνωστά πλατώ της Μάνης. Η πρώτη ταράτσα, χτισμένη στα ριζά του Σαγιά, φιλοξενεί τα πεζοστέφανα χωριά. Ύστερα, με πλάτος άλλοτε στενό και άλλοτε γενναιόδωρο, η ταράτσα διακόπτεται. Σχηματίζεται νέος γκρεμός. Και από τη ρίζα του ξεπροβάλλει δεύτερο πλατώ, στενότερο, πιο ομαλό. Μετά τρίτο. Κι έτσι, σαν γιγαντιαία σκάλα, η γη κατεβαίνει προς τη θάλασσα.
Άλλοτε καταλήγει σε φοβερό βάραθρο που βουτάει απότομα στο κύμα. Άλλοτε χαρίζει μια λωρίδα γης καλλιεργήσιμη – στενή ή φαρδιά. Αυτά τα παραλιακά πλατώ είναι τα πιο εύφορα: η Καδαμύλη, ο Άγιος Νικόλαος, η Καραβοστάση, το Δυρό. Εκεί η πέτρα συγχωρεί λίγο τον άνθρωπο.
Κι εκεί που τελειώνουν τα πλατώ, αρχίζει η δαντέλα. Δαντελωτές ακρογιαλιές, μοναδικές στον κόσμο. Ταξιδιώτη, αν θες να δεις το μεγαλείο αυτού του γεωλογικού θαύματος, στάσου στο δρόμο μπροστά από το Προσήλιο – το παλιό Λιασίνοβα. Κοίτα κάτω. Θα καταλάβεις.
Η Ταράτσα της Μέσα Μάνης: Μια κι Έξω
Η πραγματική ταράτσα όμως, η ατόφια, είναι αυτή της Μέσα Μάνης. Αρχίζει από τον αυχένα ανάμεσα στον Προφήτη Ηλία και τον Σαγιά, και τελειώνει στον όρμο του Γερολιμένα.
Εδώ δεν έχει σκαλοπάτια. Δεν έχει δεύτερο και τρίτο πλατώ. Είναι μια. Ενιαία. Μονοκόμματη. Απλώνεται στη ράχη του Σαγιά, του βουνού της Μάνης, και κοιτάει τη θάλασσα κατάματα.
Δυτικά του Σαγιά ξεκινά επίπεδη έκταση με σταθερό πλάτος σε όλο το μήκος. Μόνο στα μικρά ακρωτήρια φαρδαίνει λίγο, σαν να βγάζει μπαλκόνια πάνω στο μπαλκόνι. Το μεγαλύτερο πλάτος το πιάνει στον Κάβο Γκρόσο. Εκεί, στη νότια πλευρά του, τελειώνει.
Και το τέλος της είναι απότομο. Βίαιο. Δεν κατεβαίνει μαλακά. Πέφτει κατακόρυφα στη θάλασσα, κατακρήμνιση σκέτη. Δεν αφήνει πέρασμα για άνθρωπο. Δεν σε αφήνει να κατέβεις στην παραλία. Σου λέει: «Μέχρι εδώ».
Κι άλλο ένα θαύμα: αυτή η ταράτσα δεν την κόβουν χαράδρες. Δεν τη σχίζουν ποτάμια. Γιατί η Μέσα Μάνη αποστραγγίζεται από μέσα. Υπόγεια. Καρστικά. Με ποτάμια που δεν βλέπεις, που σκάβουν σπήλαια στα έγκατα της γης. Τα σπήλαια του Διρού είναι μόνο η ανάσα τους.
Η Μάχη με την Πέτρα
Λένε οι γεωλόγοι πως κάποτε η ξηρά έφτανε βαθιά μέσα στη θάλασσα. Ύστερα, όταν σχηματίστηκε το Δειναροταυρικό τόξο, έγιναν μεγάλες κατακρημνίσεις. Η Νότια άκρη της Μάνης βούλιαξε. Χάθηκε. Κι αυτά τα πλατώ είναι ό,τι απέμεινε. Τα κόκαλα μιας στεριάς που πνίγηκε.
Και πάνω σε αυτά τα κόκαλα, ο Μανιάτης έπρεπε να ζήσει. Να καλλιεργήσει.
Μα τα πλατώ είναι φτωχά. Δεν έχουν χώμα. Κι αυτό που έχουν, δεν έχει βάθος. Ούτε έκταση για άροτρο, ούτε βάθος για ρίζα.
Στα επάνω πλατώματα, κοντά στη ρίζα του βουνού, το χώμα είναι ακίνδυνο από διάβρωση. Αλλά είναι λίγο. Και γεμάτο πέτρα. Βράχια ξεπροβάλλουν από τη γη σαν μικρά μετέωρα. Κόβουν το χωράφι σε κομμάτια. Ανάμεσα τους, λίγο χώμα. Ένα, δύο, πέντε τετραγωνικά μέτρα.
Εκεί δεν μπαίνει άροτρο. Μόνο η σκαλίδα, η στενή αξίνα. Μια χούφτα κριθάρι. Σκέπασμα με την αξίνα. Κι ελπίδα. Η παραγωγή; Φτωχή.
Κι όμως, εκεί φύτεψαν τις ελιές. Αλλά για να φυτέψεις ελιά στη Μάνη, πρέπει πρώτα να νικήσεις την πέτρα.
Έπρεπε να ανοίξουν λάκκο. Μα πού; Χώμα δεν υπήρχε. Έπρεπε να σπάσουν την πέτρα με βαριοπούλες. Να ανοίξουν τρύπα στο βράχο. Να κουβαλήσουν χώμα από αλλού, με τα ζώα, με τα χέρια. Να γεμίσουν το λάκκο. Και μετά να φυτέψουν.
Και μετά να χτίσουν. Γιατί το λίγο χώμα που υπήρχε, έφευγε με τις βροχές. Έτσι έχτισαν πεζούλες. Αναβαθμίδες. Τοίχους από ξερολιθιά, ενάμισι μέτρο ύψος. Έβγαζαν τις πέτρες από το χωράφι και με αυτές έχτιζαν «γύρισμα» γύρω-γύρω. Να κρατήσει το χώμα. Να μην το πάρει η νεροποντή.
Κάθε πεζούλα, ένας τάφος ιδρώτα. Χιλιάδες πεζούλες, ένα μνημείο πείσματος.
Τα μεσαία πλατώματα τα άφηναν για σιτηρά. Κριθάρι, λίγο σιτάρι. Και για βοσκή. Τα κάτω, τα παραλιακά, ήταν τα πιο πλούσια. Εκεί έβγαινε λάδι, σύκο, λίγο αμπέλι.
Η Πέτρα που Έγινε Πατρίδα
Τα πλατώ της Μάνης δεν είναι απλώς γεωλογία. Είναι η μοίρα ενός τόπου. Είναι η απόδειξη πως ο άνθρωπος, όταν δεν έχει τίποτα, φτιάχνει πατρίδα από την πέτρα.
Κάθε ξερολιθιά είναι μια πρόταση. Κάθε πεζούλα, μια στροφή ποιήματος. Γραμμένη όχι με μελάνι, αλλά με αίμα και ιδρώτα πάνω στο πιο σκληρό χαρτί του κόσμου: το μανιάτικο βράχο.
Και σήμερα, που στεκόμαστε σε αυτά τα πέτρινα μπαλκόνια και αγναντεύουμε το πέλαγος, καταλαβαίνουμε: Η Μάνη δεν καλλιεργήθηκε. Κατακτήθηκε.
Πηγή: Βασίλης Πιερρακέας, “Οι Παλαιοί Μανιάτες”, Κεφάλαιο “Τα πλατώ της Μάνης”
