Στην καρδιά της Δυτικής ή Έξω Μάνης , εκεί όπου η βυζαντινή παράδοση συναντά την ιδιαιτερότητα της τοπικής αρχιτεκτονικής, δεσπόζει ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά και ιστορικά μνημεία της περιοχής: η Ιερά Μονή Παναγίας Ανδρουμπεβίτσης. Το μοναστήρι αυτό δεν αποτελεί απλώς έναν χώρο λατρείας, αλλά έναν ζωντανό μάρτυρα των ιστορικών μεταβολών της Αβίας, έχοντας επιβιώσει μέσα από περιόδους ακμής, εγκατάλειψης και αναγέννησης. Από την ίδρυσή του κατά τους μέσους βυζαντινούς χρόνους έως τη σύγχρονη επαναλειτουργία του, το συγκρότημα της Ανδρουμπεβίτσας ενσωματώνει την ιστορική μνήμη του τόπου, όπως αυτή αποτυπώνεται στις μοναδικές τοιχογραφίες του και στις κτητορικές επιγραφές που διασώζουν τα ονόματα των παλαιών οικογενειών της Μάνης.
Ακολουθεί η αναλυτική παρουσίαση της γεωγραφικής της θέσης, της αρχιτεκτονικής της ταυτότητας και της μακραίωνης διαδρομής της στον χρόνο:
α. Γεωγραφική θέση Η Μονή Παναγία Ανδρουμπεβίτσης» βρίσκεται στον Κάμπο Αβίας και απέχει ένα χιλιόμετρο από τον οικισμό του Σταυροπηγίου Αβίας, ενώ εδώ υπάρχει και σχετική πινακίδα για τη γυναικεία Μονή Ανδρουμπεβίτσας.
β. Το κτίσμα της Μονής Κοίμησης της Θεοτόκου Η Μονή είναι βυζαντινό κτίσμα με στοιχεία μανιάτικης αρχιτεκτονικής και έχει χαρακτηριστεί αρχαιολογικό μνημείο.
Κτίσματα Ιεράς Μονής Αντρουμπεβίτσας Η Μονή Ανδρουμπερίτσας χτίστηκε κατά τη χρονική περίοδο μεταξύ 12ου-13ου αιώνα, αμέσως μετά την εποχή των Κομνηνών της Κωνσταντινούπολης και υπήρξε έδρα των ιεραρχών Ζαρνάτας. Η άνω χρονολόγηση προκύπτει από τον ρυθμό βυζαντινής αρχιτεκτονικής του μικρού ναού που είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και στον οποίο σώζονται μερικές σπουδαίες τοιχογραφίες.
Πλησιόχωρα στον παλιό ναό που υπάρχει στη Μονή Ανδρουμπεβίτσας είναι και ο νεότερος σταυρεπίστεγος με τρούλο, που χτίστηκε το έτος 1704 και είναι κατάγραφος από αγιογραφίες μεταξύ των οποίων και οι γραφικές παραστάσεις, που είναι εμπνευσμένες από την υμνολογία των Αίνων. Μετά τα Ορλωφικά, στο τέλος του 18ου αιώνα, η Μονή Ανδρουμπεβίτσας εγκαταλείφθηκε.
γ. Μονή Ανδρουμπεβίτσας, η διαδρομή της στον χρόνο μέχρι σήμερα Στις αρχές του 13ου αιώνα, μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους της Δ’ Σταυροφορίας το 1204, η Μονή περιήλθε στους Φράγκους. Μετά την υποδούλωση του Μυστρά το 1460, περιέρχεται στην τουρκική εποπτεία. Τα έτη 1687-1715 η Μονή ήταν κάτω από την εξουσία των Ενετών. Το έτος 1790 η Μονή κακοπάθησε μετά την επανάσταση των Μανιατών υπό την ηγεσία των αδελφών Ορλώφ, απεσταλμένων της αυτοκράτειρας Μεγάλης Αικατερίνης από τη Μόσχα στον αγώνα κατά των Τούρκων, κυρίαρχων της περιοχής. Μετά την Επανάσταση του 1821 και την ανεξαρτησία, η Μονή διακατεχόταν για μια εκατονταετία από την ιστορική οικογένεια Τζανετάκη, στην οποία περιήλθε και η κτηματική περιουσία της εγκαταλελειμμένης Μονής, όπως και του γειτονικού κάστρου της Ζαρνάτας.
Το κτίσμα του καθολικού της Μονής που είναι του έτους 1704 διατηρήθηκε, ενώ το παλαιότερο του 12ου-13ου αιώνα ήταν ημιερειπωμένο και αναστηλώθηκε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία Σπάρτης, κατά τη δεκαετία του 1970. Την ίδια περίοδο έγιναν συστηματικές προσπάθειες αναστήλωσης των κελιών, των βοηθητικών και λοιπών χώρων του τετράπλευρου κτιριακού συγκροτήματος της Μονής. Το έτος 1978 με Προεδρικό Διάταγμα ξανασυστήθηκε και λειτούργησε ως γυναικεία Ιερά Μονή, αποτελώντας έκτοτε πνευματική εστία της περιοχής. Στη συνέχεια, καθαρίστηκαν οι εικόνες και οι τοιχογραφίες της Μονής, η οποία και επισήμως κηρύχθηκε διατηρητέο αρχαιολογικό μνημείο. Η Μονή Αντρουμπεβίτσας υπάγεται εκκλησιαστικά στην Ιερά Μητρόπολη Μάνης.
δ. Ο Πρώην Μητροπολίτης Γυθείου Οιτύλου και πάσης Μάνης Σωτήριος περί της Μονής Αντρουμπερίτσης Σε παρουσίαση-δημοσίευμά του στις Λακωνικές Σπουδές το έτος 1980 γράφει: «Κατόπιν ενεργειών ημών η μονή το έτος 1978 ανεγνωρίσθηκε διά Ν.Δ. ως “Ιερά γυναικεία κοινοβιακή Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ανδρουμπεβίτσης της Ιεράς Μητροπόλεως Γυθείου και Οιτύλου”.
Η απόφασις της Ιωάννας Γεωργίου να χαρή μοναχή εις την εν λόγω μονήν κατά την 1η Αυγούστου 1979 υπό το όνομα Φιλοθέη έδωκεν αφορμήν να προβώμεν εις την ανοικοδόμησιν του εντός του περιβόλου της μονής ερειπωμένου οικοδομικού συγκροτήματος.
Δεν θα ασχοληθώμεν με την αρχιτεκτονικήν και ζωγραφικήν των δύο ναών. Τούτο είναι έργον ειδικών. Επ’ ευκαιρία του Α ́ Συνεδρίου Λακωνικών Σπουδών έκρινε σκόπιμον να παρουσιάσω την ανέκδοτον μεγαλογράμματον κτητορικήν επιγραφήν, η οποία ευρίσκεται άνωθεν του εσωτερικού της αριστεράς θύρας του νεότερου ναού και έχει ως εξής:
ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΕΚ ΒΑΘΡΩΝ ΓΗΣ Κ(ΑΙ) ΑΝΙΣΤΟΡΙΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ ΟΥΤΟΣ ΤΗΣ Υ-
ΠΕΡΑΓΙΑΣ ΔΕΣΠΙΝΗΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ Κ(ΑΙ) ΑΕΙΠΑΡΘΕΝΟΥ ΜΑΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΗΣ ΑΝΤΡΟΥΜΠΕ-
ΒΙΤΣΗΣ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΥ ΤΩΝ ΧΡΗΣΙΜΟΤΑΤΩΝ ΚΟΥΤΗΦΑΡΙΑΝΩΝ, ΓΙΑΝΙΑ-
ΝΩΝ Κ(ΑΙ) ΤΖΑΝΕΤΙΑΝΩΝ Κ(ΑΙ) ΚΑΜΑΡΙΝΙΑΝΩΝ Κ(ΑΙ) ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΑΝΩΝ ΚΑΙ ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΥ-
ΟΝΤΟΣ ΔΕ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΥ Κ(ΑΙ) ΗΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΥ(Ρ) ΓΑΒΡΙΗΛ, Κ(ΑΙ) ΗΓΟΥΜΕΝΕ-
ΕΥΟΝΤΟΣ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΑΙΔΕΣΙΜΟΤΑΤΟΥ ΚΥ(Ρ) ΜΙΧΑΗΛ ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΥ ΕΠΟΝΟΜΑΤΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ
Κ(ΑΙ) ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΑΓΩΝ ΑΜΗΝ: ΑΨΔ’ ΙΝΔΙΚΤΩΝΟΣ ΙΒ ́ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΕΜΟΫ
ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΟΣΤΟΥ ΜΑΚΡΟΜΑΛΟΥ
ΚΑΙ ΔΙΑ ΕΛΕΗ. ΤΩ(Ν) ΦΥΛΕΥΣΕΒΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ»
Η επιγραφή σύγκειται εξ εννέα στίχων και παρουσιάζει μερικές ανορθογραφίες. Εξ αυτής μαθαίνουμε ότι ο ναός ανοικοδομήθηκε και ιστορήθηκε το ΑΨΔ’=1704 και τιμάται επ’ ονόματι της Θεοτόκου της Αντρουμπεβίτσης.
Πηγή: Ιωάννης Π. Λεκκάκος .Μάνη