Μία στροφή στον δρόμο, μία χαραμάδα φωτός, και ξαφνικά, η Μάνη ξεδιπλώνεται μπροστά σου. Δεν είναι ένας εύκολος τόπος. Είναι αιχμηρή, ανεπιτήδευτη, γεμάτη αντιθέσεις που σε τραβούν βαθιά στην ψυχή της. Από τους πέτρινους πύργους που ορθώνονται σαν σιωπηλοί φρουροί μέχρι τα χωριά που ψιθυρίζουν ιστορίες αιώνων, η Μάνη σε καλεί σε ένα ταξίδι μοναδικό.
Η Μάνη των θρύλων και των άγραφων νόμων
Εδώ, οι θρύλοι ζωντανεύουν με κάθε πέτρα, με κάθε φύσημα του ανέμου. Στο Πόρτο Στέρνες, χταπόδια βγαίνουν να σε χαϊδέψουν, στο Οίτυλο φυλάσσονται μυστικά που φέρνουν κοντά ολόκληρες οικογένειες κάθε Χριστούγεννα, και στο Ταίναρο, παράξενα φώτα χορεύουν τις φεγγαρόλουστες νύχτες. Οι βεντέτες, αυτές οι αρχέγονες διαμάχες, καλά κρατούν, υπενθυμίζοντας πως οι άγραφοι νόμοι έχουν ακόμα βαρύνουσα σημασία.
Στο Κατωπάγκι, εκεί που φυτρώνουν μόνο πέτρες, το απογευματινό φως σε κόβει σε χίλια κομμάτια, αποκαλύπτοντας την άγρια ομορφιά του τοπίου. Οι πύργοι στα Μουντανίστικα γίνονται πολεμιστές στο πλευρό του Αϊ-Στράτηγου, και στη μεσημεριανή κάψα, όταν ο ήλιος ερωτοτροπεί με την πέτρα, οι παραισθήσεις είναι σχεδόν αναπόφευκτες. Εδώ, όλα είναι πιθανά: το τρελό και το αλαφροΐσκιωτο, το σκληρό και το παράλογο. Τη Μάνη, είτε τη λατρεύεις είτε τη μισείς. Απόλυτα. Όπως ακριβώς κάθε τι σε αυτόν τον τόπο.
Πέτρα, άνθρωποι, ψυχές
Παντού, η πέτρα κυριαρχεί. Είναι το τοπίο, οι άνθρωποι, η αρχιτεκτονική, ακόμα και οι ηθικοί κανόνες. Ο Κωστής Παλαμάς το έθεσε τόσο εύστοχα: «Να κι οι Μανιάτες! Κι είν’ όπως είναι οι βράχοι τους: και σουβλεροί κι ολόρθοι, και ολόγυμνοι και απάτητοι και ξεμοναχιασμένοι».
Τα χωριά, με τους αυστηρούς τους πύργους, μοιάζουν σχεδόν απόκοσμα. Κάθε πέτρινο κτίσμα «διαβάζεται» σαν η ψυχοσύνθεση της μανιάτικης οικογένειας. Ένα γάβγισμα, ένα ραδιόφωνο, ένας βήχας διακόπτουν τη σιωπή, λες και οι Μανιάτες ακόμα παραφυλάνε για εχθρούς πίσω από τα μικροσκοπικά παράθυρα που θυμίζουν πολεμίστρες. Νιώθεις στο πετσί σου την ιστορία του κάθε χωριού, το αίμα που έχει χυθεί, τους γδικιωμούς (βεντέτες) που το συντάραξαν. Εδώ, ο μεγαλύτερος εχθρός ήταν συχνά ο γείτονας.
Μοναδικές εμπειρίες και γεύσεις
Ακόμα και μία κηδεία στη Μάνη είναι μια εμπειρία. Οι περίφημες μοιρολογίστρες θυμίζουν αρχαία τραγωδία, ένας θρήνος που καταλήγει συχνά σε γέλιο, καθώς οι Μανιάτες, αγγελιαφόροι ψυχών, έχουν αποστολή να μεταφέρουν μηνύματα. Τα νεκροταφεία είναι μικρογραφίες των χωριών τους, γεμάτα ασφόδελους, το σύμβολο του Κάτω Κόσμου. Μικροσκοπικές ελιές αγωνίζονται να επιβιώσουν, και η μυρωδιά από τα φασκόμηλα σε μεθά. Όταν φυσάει, οι αέρηδες ξυρίζουν τα βουνά, γράφοντας νέους θρύλους.
Οι αμέτρητοι βυζαντινοί ναοί δεν είναι απλώς μνημεία ή χώροι προσευχής, αλλά κρησφύγετα. Το κέρασμα περιλαμβάνει ελιές, λούπινα, φραγκόσυκα και σύγλινο, προσφέροντας μια γεύση της μανιάτικης φιλοξενίας. Οι γιαγιάδες σε προσφωνούν «κορόνα μου», κάνοντάς σε σκλάβο τους, και νιώθεις απειλή και ασφάλεια την ίδια στιγμή. Μόνο στη Μάνη. Εδώ, βλέπεις παντού ελληνικές σημαίες, σαν να βρίσκεσαι στα σύνορα, και μανιάτικες σημαίες με το αρχαίο ρητό «Ταν ή επί τας». Ο νόμος του ισχυρού, ο γδικιωμός, το «μανιάτικο», το μοιρολόι… όλοι οι μανιάτικοι άγραφοι νόμοι συμπυκνώνονται σε τέσσερις λέξεις.
Προσηλιακή Μάνη: Από το Γύθειο στην άγρια ομορφιά
Στην Προσηλιακή Μάνη, τα πράγματα είναι πιο «γλυκά». Το Γύθειο, με τους κατάφυτους λόφους και τα ήρεμα νερά του, είναι ένας γραφικός οικισμός χτισμένος αμφιθεατρικά. Εδώ μπορείς να περάσεις τη μέρα σου με βόλτες στο ρωμαϊκό θέατρο, στο λιμανάκι με τα νεοκλασικά, να απολαύσεις ουζάκι και θαλασσινά, και να περπατήσεις στο νησάκι Κρανάη με τον φάρο και το Ιστορικό-Εθνολογικό Μουσείο στον Πύργο Τζανετάκη. Ωραία είναι, αλλά η «αληθινή» Μάνη ξεκινά λίγο παραέξω, από το κάστρο του Πασσαβά ή νοτιότερα, μετά τις παραλίες Βαθύ, Μαυροβούνι και Σκουτάρι, όπου το καλοκαίρι γίνεται χαμός από πιστούς επισκέπτες.
Στην ανατολική ακτή της Προσηλιακής Μάνης βρίσκονται οι ωραιότερες παραλίες, αν και οι οικισμοί είναι πιο τουριστικοί. Μία στάση στο Φλομοχώρι επιβάλλεται, ένα ζωντανό χωριό με εντυπωσιακούς πύργους. Από τον Κότρωνα, μπορείς να ανέβεις στη Μονή Γωνέας, ένα καστρομονάστηρο με το καθολικό του πάντα ξεκλείδωτο και τοιχογραφίες του 14ου αιώνα με ζωντανά χρώματα.
Στη συνέχεια, σταμάτησε στην Αλύπα, έναν υπέροχο κολπίσκο όπου γυρίστηκαν σκηνές από την ταινία «Καταιγίδα» του Τζον Κασσαβέτη. Ακόμα κι εκτός εποχής, η ευκαιρία να θαυμάσεις το σύμπλεγμα των χωριών Σπείρα, Πέρα Δημαρίστικα, Μέσα Δημαρίστικα, Πύργαρο και να ακολουθήσεις τον στενό δρόμο προς τον Προφήτη Ηλία μέχρι τα αρχαία λατομεία του rosso antico (που έντυσε ακόμα και την Αγία Σοφία στην Πόλη) είναι ανεκτίμητη.
Το τελευταίο χωριό αυτής της πλευράς είναι η Λάγια. Απίστευτα φωτογενής, ολοπέτρινη και ήπια, με πύργους που στενεύουν όσο ψηλώνουν, μαρτυρώντας τη φήμη των μαστόρων της. Εκεί, θα έβρισκες κάποτε μια ζωντανή ιστορία τον Θρυλικό Μπέη στο παμπάλαιο καφενείο του, να μιλάει για τη Βουγιουκλάκη, τις παλιές καλές εποχές και τον ΕΛΑΣ. Αντάρτικο στη βασιλόφρονα Μάνη; Κι όμως, συνέβαινε κι αυτό.
Δημιουργικό Οίτυλο: Η Απόσκιερη Μάνη
Η Απόσκιερη Μάνη, η δυτική ακτή της χερσονήσου, θεωρείται η ωραιότερη. Από το Γύθειο, δυτικά, φτάνεις στην Αρεόπολη. Λίγο βορειότερα βρίσκεται το Οίτυλο, με επίνεια το Καραβοστάσι και το Νέο Οίτυλο, που κάποτε ήταν πειρατικά λημέρια και σήμερα είναι ανεπτυγμένα τουριστικά.
Στο ιστορικό Οίτυλο, θα συνομιλήσεις με τον παντοπώλη που έχει ξεμείνει σε περασμένες εποχές και θα παρατηρήσεις τα αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη στα κτίρια. Στον ναό του Αϊ-Γιώργη, θα δεις έναν συγκλονιστικό Αϊ-Στράτηγο, τον Άγιο της Μάνης, τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, με τη στρατιωτική του στολή, το σπαθί, το βρέφος (σύμβολο της ψυχής) και τις αποτροπαϊκές κεφαλές. Ένας άλλος βρίσκεται στη Μονή Ντεκούλου του 16ου αιώνα, όπου η κα Ελένη Δεκούλου, γόνος της ιστορικής οικογένειας, θα σου εξηγήσει τις τοιχογραφίες. «Τα πάντα στη Μάνη είναι έρωτας», ψιθυρίζει ο Οιτυλιώτης σκηνοθέτης Νίκος Αλευράς.
Από την Αρεόπολη στον Γερολιμένα: Αρχοντιά και μυστήριο
Το Λιμένι είναι απλά πανέμορφο. Ο πύργος των Μαυρομιχαλαίων, που αποκαλείται παλάτι, επιβάλλεται με την παρουσία του. Διάσημες ψαροταβέρνες, ξενώνες, και μια μοναδική ατμόσφαιρα συνθέτουν το σκηνικό. Το Λιμένι είναι το επίνειο της Αρεόπολης, της άτυπης πρωτεύουσας της Μάνης. Εδώ, οι οπλαρχηγοί ύψωσαν για πρώτη φορά τη σημαία της Επανάστασης. Η κεντρική πλατεία της Αρεόπολης είναι μία βιτρίνα, καθώς το ιστορικό κέντρο κρύβει όμορφα καλντερίμια, αναστηλωμένα πυργόσπιτα και πέτρινα κτίρια που δημιουργούν μία μοναδική ατμόσφαιρα.
Επισκέψου το Βυζαντινό Μουσείο, τον Ναό των Ταξιαρχών, φάε στα καλόγουστα ταβερνάκια, πιες ένα ποτό στα μπαράκια, και αγόρασε ψωμί και λαλάγγια από τον φούρνο της κυρα-Μηλιάς. Ύστερα, κατηφόρισε για τον Πύργο Διρού, τον «Παρθενώνα των σπηλαίων», όπως αποκαλείται το λιμναίο σπήλαιο Βλυχάδα. Η τουριστική διαδρομή διαρκεί 45 λεπτά και είναι ένα από τα ομορφότερα θεάματα που θα απολαύσεις στη ζωή σου.
Ξεστρατίσαμε για τη Χαρούδα, για τον ανείπωτης ομορφιάς Ναό του Ταξιάρχη και κάποια αλλόκοτα μεγαλιθικά κτίσματα. Στον Δρύαλο γελάσαμε με ένα σπίτι που σε καλωσόριζε από τη μία και ένα συρματόπλεγμα που μόνο ηλεκτροφόρο δεν ήταν, από την άλλη! Μάνη…
Στον Τσόπακα, αναζητώντας τον ναό που οι ντόπιοι αποκαλούν Τρισάκια, παθαίνεις μια έκπληξη μαθαίνοντας την ιστορία του.
Πήγαινε οπωσδήποτε στο Τηγάνι. Το μονοπάτι στις κοφτερές πέτρες οδηγεί στα ερείπια βυζαντινού κάστρου, ίσως της Μεγάλης Μαΐνης, και στις παλιές αλυκές, τις «σγούρνες», όπου εξορίζονταν οι «αχαμνότεροι», οι χαμένοι των μανιάτικων γδικιωμών. Στην αντίθετη κατεύθυνση, το μονοπάτι για την Αγήτρια, έναν από τους ομορφότερους ναούς της Μάνης, σε «μερεύει».
Κάνε στάση στην Κοίτα (παλιά Κίττα), την πολυπυργού. Είναι το χωριό που διαμόρφωσε την προσωπικότητα της Μάνης, από την αρχιτεκτονική μέχρι τους άγραφους νόμους. Και γιατί να μην περάσεις και από τα χωριά Πολεμίτα και Μίνα ή από τον Δίπορο με τον φανταστικό ναό του Αϊ-Στράτηγου; Η προσωπική μου άποψη είναι να περιπλανηθείς ελεύθερα σε όλο το Κατωπάγκι. Με την αγριάδα του, σε βοηθά να κατανοήσεις τη μανιάτικη ιδιοσυγκρασία, ειδικά όταν ο ήλιος αρχίζει να γέρνει. Μέσα στις κοφτερές στουρναρόπετρες, με τις σκιές να μεγαλώνουν και τα αμίλητα ταπεινά χωριά σαν την Οχιά – εκτός τουριστικής διαδρομής. Από τη μια, βλέπεις το αυστηρό βουνό του Σαγγιά, κι απ’ την άλλη τον βράχο του Κάβο Γκρόσο. Να περιπλανιέσαι στο αιχμηρό επίπεδο τοπίο και να γίνεται αιχμηρό ακόμα και το φως της δύσης. Αναζήτησε και τον δίδυμο ναό στην Κηπούλα και φυσικά πέρασε από τον διάσημο Γερολιμένα. Η ατμόσφαιρά του κάτω από τον βράχο του Κάβο Γκρόσο είναι μνημειώδης.
Στην πύλη του Άδη: Το Ταίναρο
Μετά τον Γερολιμένα, τα συναπαντήματα στον δρόμο μειώνονται ραγδαία. Ο δρόμος στενός, περνά από τα όμορφα χωριά Αλικα και Κυπάρισσος, στην παραλία της οποίας τοποθετείται η αρχαία Καινήπολις. Και μετά, φτάνεις στη Βάθεια. Ίσως το πιο γνωστό χωριό της Μάνης, σίγουρα το πιο πολυφωτογραφημένο. Τα όμορφα πυργόσπιτά της αναστηλώθηκαν τη δεκαετία του ’70 από τον ΕΟΤ, αλλά δεν συντηρήθηκαν. Ερείπια και πάλι.
Η συγκλονιστική διαδρομή έως το ακρωτήριο Ταίναρο φορτίζει την ψυχή. Εκατέρωθεν του αυχένα, το Πόρτο Κάγιο και το Μαρμάρι απλώνονται έρημα και ατμοσφαιρικά από τον Νοέμβριο. Απέναντι, το Αχίλλειο κρατάει όσο αντέχει, όπως και η Πάλιρος. Στο Μαρμάρι, όμως, η πλαγιά έχει πληγωθεί από κατασκευές που μοιάζουν ιεροσυλία σε αυτόν τον τόπο, όπου, σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, ήταν μία από τις πύλες του Άδη. Ο δρόμος τελειώνει στα Κοκκινόγεια. Το λιμανάκι από κάτω λέγεται Πόρτο Στέρνες, και δίπλα στην παραλία διακρίνεται το λαξευτό λούκι, αυτό που ακολουθούσαν οι ψυχές πηγαίνοντας προς τον Άδη. Εκεί τις καρτερούσε ο περαματάρης, και κάπου εκεί γύρω ήταν το ψυχοπομπείο και ο ναός του Ταιναρίου Ποσειδώνα, που για τους Λακεδαιμόνιους ήταν θεός του Κάτω Κόσμου. Αρχιτεκτονικά μέλη του βρίσκονται στην τοιχοποιία του ναού του Ασώματου.
Σαγγιάς: Το αινιγματικό παζλ της Μάνης
Είτε το νιώθεις είτε όχι, είτε σου φαίνεται κλισέ είτε δεισιδαιμονία, η πορεία στο Ακροταίναρο είναι κάτι παραπάνω από έντονη και ενδοσκοπική. Γύρω σου υπάρχουν μόνο πέτρες κι ασφόδελοι. Το μονοπάτι σε φέρνει στο ρωμαϊκό ψηφιδωτό, που χρόνο με τον χρόνο διαλύεται, και δύο χιλιόμετρα αργότερα, στην άκρη του ακρωτηρίου, στέκεται ο φάρος του 1882. Σύμβολο: το νοτιότερο σημείο της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Βαλκανικής. Αναστηλωμένος και επανδρωμένος για τιμητικούς λόγους.
Κάπου εδώ ίσως να συμπληρώνεται το μανιάτικο παζλ. Ίσως να μη συμπληρώνεται και ποτέ. Ένα σημαντικό κομμάτι του πάντως βρίσκεται στα ψηλά, στον Σαγγιά. Να ανέβεις από τα Αλικα ή τη Λάγια, μόνο αν δεν φυσάει. Να οδηγήσεις στον θεόστενο δρόμο πάνω από τις χαράδρες και να φτάσεις στα Μουντανίστικα, στο Λεοντάκι, στο Πέπο. Μόνιμοι κάτοικοι δεν υπάρχουν πια, ένας-δυο κυνηγοί, το πολύ. Ειδικά στα Μουντανίστικα, ίσως το ωραιότερο χωριό της Μάνης. Ένα τείχος πολεμιστών που αγναντεύει τη θάλασσα. Που τρομάζει με την όψη του, μα στ’ αλήθεια είναι ευάλωτο. Η μανιάτικη αντίληψη αυτοπροσώπως. Βλέπεις τα ρημαγμένα κτίρια που προκαλούν δέος. Φαντάζεσαι πίσω από τους πύργους να καταστρώνονται σχέδια, να οργανώνονται βεντέτες, μοιρολογίστρες να εκτελούν το καθήκον τους, γιορτές να στήνονται στη γέννηση ενός αγοριού, ενός τουφεκιού δηλαδή. Και κάπου εκεί συνειδητοποιείς τι εννοούσε ίσως ο Νίκος Αλευράς. Όσο πιο πολύς ο πόλεμος κι όσο πιο πολύς ο θάνατος, τόσο πιο πολύς κι ο έρωτας. Μόνο στη Μάνη.
Κείμενο-Φωτό: Όμορφη Μάνη
