Η ιστοριογραφία της Ελληνικής Επανάστασης έχει αναδείξει τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη ως τον αδιαμφισβήτητο στρατιωτικό ηγέτη της Πελοποννήσου. Αντίστοιχα, η Μάνη και η οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων προβάλλονται ως το άσβεστο λίκνο της αντίστασης κατά των Οθωμανών. Τι συμβαίνει όμως όταν αυτές οι δύο δυνάμεις έρχονται σε επαφή; Η σχέση τους δεν ήταν γραμμική. Ήταν ένα κράμα αναγκαίας συμμαχίας, πολιτικής αντιπαλότητας και βαθιάς προσωπικής καχυποψίας. Το παρόν άρθρο εξετάζει, με βάση πρωτογενείς πηγές, τα σημεία τριβής μεταξύ του «Γέρου του Μοριά» και των Μανιατών.

1. Ο Μύθος της Επιστολής του 1821: Μια Ιστορική Παραπλάνηση

Η επικρατούσα άποψη θέλει τον Κολοκοτρώνη να παρακινεί τους διστακτικούς Μανιάτες να επαναστατήσουν το 1821. Η πηγή αυτής της άποψης είναι μια επιστολή που φέρεται να έστειλε από το Γεράκι Λακωνίας. Ο Δημήτριος Γατόπουλος στο έργο του «Τα 100 Ελληνικά χρόνια» αναφέρει την απροθυμία των Μανιατών και την παρέμβαση του Κολοκοτρώνη. Την ίδια επιστολή μνημονεύει και ο Γιάννης Κορδάτος στην «Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας», τονίζοντας μάλιστα τη διστακτικότητα του ίδιου του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη.

Η ιστορική έρευνα ανατρέπει το αφήγημα. Όπως αποκαλύπτεται, η συγκεκριμένη επιστολή δεν γράφτηκε το 1821. Ο Γενναίος Κολοκοτρώνης, γιος του Θεόδωρου, τη δημοσίευσε διευκρινίζοντας ότι συντάχθηκε το 1825, όταν ο στρατός του Ιμπραήμ Πασά είχε εισβάλει στη Λακωνία. Σκοπός της δεν ήταν η έναρξη της Επανάστασης, αλλά η συσπείρωση των Μανιατών για την αντιμετώπιση μιας υπαρκτής, άμεσης απειλής. Η εκ των υστέρων χρήση της ως τεκμήριο για το 1821 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα διαστρέβλωσης της ιστορικής αλήθειας, η οποία επηρέασε την αντίληψη για τον ρόλο της Μάνης στην έναρξη του Αγώνα.

2. Κολοκοτρώνης Μανιάτες: Η Μομφή στο Άργος

Η πιο γνωστή μομφή του Κολοκοτρώνη κατά των Μανιατών βρίσκεται στα Απομνημονεύματά του, υπαγορευμένα στον Γεώργιο Τερτσέτη. Περιγράφοντας την εισβολή του Δράμαλη στην Αργολίδα το καλοκαίρι του 1822, γράφει:

«Οι Μανιάταις έγδυσαν το Άργος κι έφυγαν».

Η φράση αυτή έχει ερμηνευθεί ως κατηγορία για γενικευμένη λεηλασία και λιποταξία την ώρα της μάχης. Ωστόσο, η σύνθεση των γεγονότων δείχνει μια πιο περίπλοκη εικόνα. Τα μανιάτικα σώματα που αποχώρησαν από το Άργος ήταν κυρίως άτακτα τμήματα που είχαν έρθει από το Ναύπλιο με αποκλειστικό σκοπό τη λαφυραγωγία. Αντίθετα, τα κύρια, οργανωμένα πολεμικά σώματα των Μανιατών υπό τους καπεταναίους τους παρέμειναν στην Αργολίδα. Συμμετείχαν ενεργά στις επιχειρήσεις, πολέμησαν στη μάχη των Αμπελιών και υπέστησαν σημαντικές απώλειες. Επομένως, η γενικευμένη μομφή του Κολοκοτρώνη, αν και βασίζεται σε πραγματικό περιστατικό, αδικεί την προσφορά της πλειοψηφίας των Μανιατών που έμειναν και πολέμησαν.

3. « Οι Μανιάτες Λησμονούν όλα διά τα γρόσια»: Η Βαθύτερη Ιδεολογική Ρήξη

Η πιο βαριά κατηγορία του Κολοκοτρώνη δεν είναι στρατιωτική, αλλά ηθική. Αφορά την περίοδο 1806-1807, όταν καταδιωκόμενος από τους Οθωμανούς, κατέφυγε στη Μάνη για να σώσει τη ζωή του. Στα Απομνημονεύματα περιγράφει το εξής περιστατικό:

«Αφού το έμαθεν ο Πασάς, ότι εγώ ζω ακόμη είς την Μάνη, έστειλε τον Πασάζογλου από τον Άγιο Πέτρο με 50.000 γρόσια είς τον Μπέη της Μάνης… Ο Δουράκης σαν είδε τα γρόσια έστρεξε να με παραδώση. Οι Μανιάται λησμονούν όλα διά τα γρόσια…». [Απομνημονεύματα, σελ. 25]

Η φράση αυτή είναι κομβική. Ο Κολοκοτρώνης δεν κατηγορεί μόνο ένα άτομο, τον Δουράκη. Γενικεύει, αποδίδοντας στους Μανιάτες συνολικά την τάση να προτάσσουν το οικονομικό όφελος έναντι του ηθικού χρέους ή της φιλίας. Αυτή η άποψη περί “φιλοχρηματίας” αποτελεί τη βάση της ιδεολογικής του ρήξης με τη νοοτροπία των Μανιατών καπεταναίων. Για τον Κολοκοτρώνη, που οραματιζόταν ένα ενιαίο, πειθαρχημένο κράτος, η αποκεντρωμένη και συναλλακτική λογική της Μάνης ήταν εμπόδιο.

4. Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης: Εμπιστοσύνη υπό την Αίρεση της Δύναμης

Η καχυποψία του Κολοκοτρώνη προσωποποιείται στη σχέση του με τον Μπέη της Μάνης, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Αναφερόμενος ξανά στην παραμονή του στη Μάνη, γράφει:

«Επήγα είς τον Μούρτζινο ως φίλον μου πατρικόν. Ερωτήθη τότε ο Μαυρομιχάλης διά τον ερχομόν μου, και αυτός απεκρίθη… και είς αυτό αφέρθηκε πολλά καλά, αλλά δεν είναι αληθινόν ότι δεν με επρόδωσε είς τους Τούρκους * δεν είχε την δύναμιν να το κάμει και άν ήθελε…». [Απομνημονεύματα, σελ. 51]

Η ανάλυση της φράσης είναι αποκαλυπτική. Ο Κολοκοτρώνης παραδέχεται ότι ο Πετρόμπεης φέρθηκε σωστά. Αμέσως όμως ακυρώνει αυτή την παραδοχή, δηλώνοντας ότι η μη προδοσία δεν οφειλόταν σε ηθική επιλογή, αλλά σε έλλειψη δύναμης. Με άλλα λόγια, πιστεύει ότι αν ο Πετρόμπεης μπορούσε να τον παραδώσει στους Τούρκους χωρίς συνέπειες, θα το είχε κάνει. Αυτή η τοποθέτηση φανερώνει πλήρη έλλειψη εμπιστοσύνης στον ηγέτη της Μάνης.

5. Η Αναγνώριση της Θυσίας και η Μομφή περί Δολοφονιών

Παρά την σκληρή κριτική, ο Κολοκοτρώνης δεν διαγράφει την ιστορική προσφορά της οικογένειας. Μετά τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια από τους Γεώργιο και Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη, γράφει:

«Αυτή φαμέλια είναι μια φαμέλια όπου έχυσε πολύ αίμα δια την ελευθερίαν μας * αλλ’ είναι μια φαμήλια όπου έκλινε είς ταις δολοφονίαις…».

Εδώ υπάρχει η πλήρης αναγνώριση: οι Μαυρομιχαλαίοι θυσιάστηκαν για την Ελευθερία. Ταυτόχρονα όμως, τους αποδίδει μια εγγενή ροπή προς τη βία και τις «δολοφονίες», αναφέροντας ως παραδείγματα τις δολοφονίες του Παναγιώτη Μούρτζινου και του Αντωνάκου Πατριαρχέα. Ο Κολοκοτρώνης διαχωρίζει την πατριωτική προσφορά από τον χαρακτήρα.

6. Η Εξαίρεση που Επιβεβαιώνει τον Κανόνα

Για να μην θεωρηθεί η στάση του Κολοκοτρώνη απόλυτα αρνητική, πρέπει να μνημονευθεί η μοναδική περίπτωση που εξυμνεί τους Μανιάτες. Στη μάχη του Αγίου Αθανασίου στην Καρύταινα, οι Μανιάτες, πολεμώντας υπό τις δικές του διαταγές εναντίον των Φαναριτών Τούρκων, έδειξαν απαράμιλλη γενναιότητα. Ο Κολοκοτρώνης τους επαινεί. Το περιστατικό αυτό αποδεικνύει ότι η εκτίμησή του ήταν συνυφασμένη με την πειθαρχία. Όταν οι Μανιάτες υπάκουαν σε μια κεντρική στρατιωτική διοίκηση, κέρδιζαν τον σεβασμό του. Όταν δρούσαν αυτόνομα, με βάση τοπικά συμφέροντα, προκαλούσαν την κριτική του.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η Σύγκρουση Δύο Κόσμων
Η σχέση Κολοκοτρώνη-Μάνης δεν ήταν μια απλή προσωπική αντιπάθεια. Ήταν η σύγκρουση δύο πολιτικών πολιτισμών. Από τη μία, ο Κολοκοτρώνης, ο κλεφταρματολός που εξελίχθηκε σε οραματιστή ενός συγκεντρωτικού εθνικού κράτους, όπου η πειθαρχία και ο κοινός σκοπός υπερτερούν των τοπικών συμφερόντων. Από την άλλη, η Μάνη, μια κοινωνία με αιώνες αυτονομίας, όπου ο καπετάνιος, το γρόσι και η οικογενειακή τιμή καθόριζαν τις συμμαχίες.

Ο Κολοκοτρώνης σεβόταν τους Μανιάτες ως τους πιο σκληρούς πολεμιστές του Γένους. Δεν τους εμπιστευόταν όμως ως πολιτική οντότητα. Οι κατηγορίες περί “φιλοχρηματίας” και “φιλοπρωτίας” δεν ήταν ύβρεις. Ήταν η πολιτική ανάλυση ενός ηγέτη που έβλεπε σε αυτή τη νοοτροπία τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την επιτυχία της Επανάστασης. Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι χρειάστηκε ο ένας τον άλλον: η Μάνη έδωσε το έναυσμα και τους άνδρες, ο Κολοκοτρώνης έδωσε τη στρατηγική για να μην χαθεί ο Αγώνας. Η καχυποψία τους δεν αναιρεί την αμοιβαία, αναγκαστική τους συμβολή στην Ελευθερία.

ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

1. Κολοκοτρώνης, Θεόδωρος. Διήγησις συμβάντων της Ελληνικής Φυλής από τα 1770 έως τα 1836. Υπαγόρευσις Γεωργίου Τερτσέτη. [Πρωτογενής πηγή. Παραπομπές στις σελ. 25 και 51 για τα αποσπάσματα].
2. Γατόπουλος, Δημήτριος. Τα 100 Ελληνικά χρόνια: 1821-1921.
3. Κορδάτος, Γιάννης. Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας.
4. Φιλήμων, Ιωάννης. Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως. [Για διασταύρωση των κρίσεων του Κολοκοτρώνη περί Μανιατών].

Έρευνα-Κείμενο: Όμορφη Μάνη