Παιδεία στην Μ. Μάνη δεν υπήρχε .Το πρώτο δημοτικό σχολείο ιδρύθηκε στην Κοίτα στην εποχή της βασιλείας του Όθωνα.
Το ελληνικό σχολείο της Κοίτας , που έδωσε τους πρώτους δημοδιδάσκαλους , πολλοί των οποίων έγιναν αργότερα ελληνοδιδάσκαλοι , γιατροί,δικηγόροι και άλλοι κρατικοί υπάλληλοι, ιδρύθηκε στα 1866 μονοτάξιο και αργότερα διτάξιο και τριτάξιο.Το σχολείο αυτό , μετά την σύμπληρωση του σε τριτάξιο (Σχολαρχείο) έγινε το μεγαλύτερο Ελληνικό Σχολείο του Νομού Λακωνίας και αυτό αποδεικνύει την μεγάλη φιλομάθεια των κατοίκων του Νυκλιάνικου. Από την έλλειψη αυτή σχολείων , η Μ. Μάνη δεν έχει να δείξει λόγιους και γενικά επιστήμονες και συγγραφείς.
Αλλά μεταξύ του αγράμματου αυτού πληθυσμού της Μ.Μάνης αναπτύχθηκε μια λογοτεχνία με έργα έμμετρα, που κάνει κατάπληξη, για το πνεύμα , τις εικόνες και την δραματικότητα τους.
Η λογοτεχνία αυτή είναι η σάτιρα από τους άντρες και το μοιρολόϊ από τις γυναίκες και ιδίως το μοιρολόϊ.
Η σάτιρα διαλαλεί πράξεις προσώπων και ιδίως γυναικών και προτερήματα ή ελαττώματα αυτών και διάφορα γεγονότα που έκαναν εντύπωση π.χ μια απαγωγή, μια προσβολή κλπ και συντάσσεται με υπομονή και σε απροσδιόριστο χρονικό διάστημα.
Είναι δε η σάτριρα έργο, έμμετρο, οκτασύλλαβο ή δεκαπεντασύλλαβο, π.χ:
Μάνα ναν τονε διώξουμε
και ναν τον αγκολλήσωμε,
τούτονε το γραμματικό,τ΄ναι σπίτι μας κακός.
στα χίλια οκτακόσια στα ογδοήντα έξι
ακούσατε να ζας επού τι νέα έχει τρέξει.
Το μοιρολόϊ όμως έχει και τέχνη και δικαιοδοσία μεγαλύτερη και είναι πάντοτε οκτασύλλαβο π.χ:
Ε, τιμημένε λογαγέ ,
στο λέ(γ)α και στο φώναζα
στο θέρο και στο κάματο,
στο Πέπο και στον Ομαλή,
πουν τα χωράφια μας μαζί:
Τρώε μην τσιγκουνεύεσαι
τα γρόσια τα βασιλικά
πόχεις απ΄την Κυβέρνηση,
όλο μανέστρα και φιδέ
όλο καφέ και ζάχαρη…
Τώρα τι εκατάλαβες;
π΄άξαφνα τα παράτησες
σύξυλα και αδιαφέντευτα
τα σπίτια και τα χτήματα..
Η ομοικαταληξία δεν είναι απαραίτητη ούτε στην σάτιρα ούτε στο μοιρολόϊ. Το μοιρλόϊ αναφέρεται πάντα σε πεθαμένο και λέγεται προ της ταφής ή κατά την ταφή, ή στο τρίμερο και νιάμερο και στις σαράντα ή στα χαμπάρια (είδηση θανάτου ξενιτεμένου).
Σε όλες αυτές τις περιστάσεις κάνουν κλάμα.Δηλαδή μαζεύονται γύρω από το λείψανο άντρες και γυναίκες από διάφορα χωριά και οι γυναίκες μοιρολογούν το νεκρό. Το κλάμα γίνεται συνήθως στο ύπαιθρο: στο λιακό, στην αυλή ή στον κήπο του σπιτιού γιατί το σπίτι δεν χωρεί τον κόσμο.
Σε κάθε κλάμα όλες σχεδόν οι γυναίκες νέες και γριές μοιρολογούν το νεκρό μια ή περισσότερες φορές με κάποια σειρά. Η μοιρολογίστρα , όταν το πάρη (το μοιρολόϊ), όταν δηλαδή αρχίσει να μοιρολογεί στεριώνεται στα γόνατα , έχει τα μαλλιά της ξέπλεγα (ανακατεμένα) και το τσεμπέρι ριγμένο στο λαιμό της και με τις άκρες του εμπρός , τις οποίες πιάνει και χειρονομεί ανάλογα με το μοιρολόϊ της. Οι πλησίον της γυναίκας συνοδεύουν το μοιρολόϊ της. Πολλές φορές όταν η μοιρολογίστρα είναι γυναίκα , αδερφή , ξαδέρφη του πεθαμένου , τραβά τα μαλλιά της, χτυπά γροθιές το στήθος της, και γραντζουνιέται .Στην περίπτωση αυτή παρουσιάζει άγριο και τρομερό θέαμα , με τα μούτρα γδαρμένα και καταματωμένα.
Η Μοιρολογίστρα λοιπόν θρηνεί , αλλά και κρίνει το νεκρό:
Κάποτε πέθανε ένας άγαμος ηλικιωμένος και ηλίθιος. Όλοι θεωρούσαν το θάνατό του ευτύχημα στην οικογένεια του που την λευτέρωσε και στην γειτονιά που ήταν η ασχήμια της. Γι αυτό δεν τον μοιρολογούσε καμμία γυναίκα. Ένας άντρας όμως μάλωσε τις γυναίκες που συζητούσαν μπροστά στο νεκρό και τους είπε πως κάτι έπρεπε να του πουν , αφού το απαιτεί η θρησκεία μας…Μια γυναίκα αρχίζει τότε και τον μοιρολογεί:
Γιαννάκη μου, για δε βρωμάς;
που συ εβρώμας ζωντανός
και τώρα δε βρωμάς ξερός…
Το μοιρολόϊ αναφέρεται ακόμη και σε γεγονότα εθνικά που δεν έχουν σχέση με την ζωή του νεκρού, θαυμάζει δε κανείς πως η αγράμματη αυτή μοιρολογίστρα γνωρίζει ιστορικά γεγονότα , ονόματα στρατηγών και πολιτικών , ονόματα πόλεων και τόπων της Ελλάδας. Τέλος πολλές φορές δίνεται η αφορμή στη μοιρολογίστρα να εκτραπεί και σε ατομικά της ζητήματα που είναι πρόσφατα ή που την συγκινεί η ανάμνηση των.
Παλαιότερα μοιρολογούσαν και οι άντρες . Των αντρών τα μοιρολόγια ήταν λιγόλογα.Λέγονταν μια μια συλλαβή με φωνή παρατεταμένη και στο τέλος όλη η λέξη από μοναχό το μοιρολόϊ και αμέσως επαναλαμβάνονταν από τους παρόντες άντρες .Θυμούμαι ένα τέτοιο μοιρολόϊ.Το είπε ο γέρο-Λογοθέτης ο Τσατσαρούνος στο θάνατο της πεθεράς της κόρης του Παναγιώταινας Γαργαλόνυφης.
Το μοιρολόϊ ήταν αυτό:
Ε χρυσοσυμπεθέρα μου ,
π΄άφησες τα παιδιά μας μέσα στην Αρμενόπετρα (..)
{ Αρμενόπετρα: Ο βραχώδης ύφαλος που φαίνεται στο βάθος της θάλασσας από τον Γερολιμένα}.
Το μοιρολόϊ εννοεί ότι τα παιδιά των (το νεαρό αντρόγυνο) στερήθηκαν με το θάνατο της γριάς , καθοδηγητή και προστάτη, και θα παλέψουν σκληρά στις τρικυμίες της ζωής.
Πηγή: “Οι Νυκλιάνοι” Δημήτριος Β. Δημητράκος Μεσίσκλης σελ.29-32
