Στην καρδιά της Μάνης, εκεί που οι πέτρινες αυλές σιγοψιθυρίζουν ιστορίες αιώνων και οι παραδόσεις ριζώνουν βαθιά, άνθισε ένας θεσμός τόσο ιδιαίτερος, που αγγίζει τα όρια του μύθου: ο θεσμός της «σύγκριας». Μια κοινωνική πρακτική που, αν και ξεκίνησε από μια θέση μειονεκτική, μπορούσε να μεταμορφώσει τη ζωή μιας γυναίκας, χαρίζοντάς της αναγνώριση, δύναμη και μια θέση ισάξια στην καρδιά της οικογένειας. Ας εξερευνήσουμε αυτό το συναρπαστικό κεφάλαιο της μανιάτικης ιστορίας, όπως αποκαλύπτεται μέσα από τη μελέτη του Απόστολου Β. Δασκαλάκη, «Ο θεσμός της Σύγκριας εις την Μάνη» (1974).
Η Ταπεινή Αφετηρία μιας Σύγκριας
Σχεδόν κατά κανόνα, η σύγκρια προερχόταν από ταπεινή και φτωχή οικογένεια. Δεν ήταν δυνατόν να γίνει αλλιώς, καθώς μια επιφανής και πλούσια οικογένεια δε θα δεχόταν ποτέ να δώσει την κόρη της ως σύγκρια. Γιατί; Διότι η σύγκρια θα βρισκόταν σε μειονεκτική θέση έναντι της νόμιμης συζύγου και θα ήταν υποχρεωμένη να την υπηρετεί. Συχνά, η αναζήτηση γινόταν ανάμεσα στις οικογένειες των σέμπρων (κολλήγων) ή άλλων που τελούσαν σε εξάρτηση.
Η επιλογή της δεν ήταν τυχαία. Γινόταν επιμελώς, συνήθως από τη μητέρα του άνδρα ή, αν αυτή έλειπε, από κάποια από τις ηλικιωμένες συγγενείς γυναίκες.
Μια Μυστική Άφιξη στο Αρχοντικό
Ο ερχομός της σύγκριας στο αρχοντικό δεν συνοδευόταν από λαμπρές τελετές. Δεν υπήρχε θρησκευτική τελετή, παρά μόνο μια μυστική συμφωνία μεταξύ των δύο ενδιαφερόμενων μερών. Καμία γαμήλια τελετή, καμία δημόσια πομπή για τη μεταφορά της νύφης. Σχεδόν πάντοτε, η κόρη αποστέλλονταν εν καιρώ νυκτός, για να αποφευχθούν τα ειρωνικά σχόλια. Την παραλάμβανε η μητέρα του γαμπρού, ο ίδιος ο γαμπρός, ή ενίοτε συγγενείς του ή πρόσωπα που είχαν μεσολαβήσει για το «συμπεθεριό».
Η Μαγική Μεταμόρφωση: Ένα Αρσενικό Τέκνο αλλάζει τα Πάντα
Η πραγματική αλλαγή στη ζωή της σύγκριας ερχόταν με τη γέννηση ενός αρσενικού τέκνου. Η κατάστασή της μεταβαλλόταν «ως δια μαγείας»! Τότε πλέον, αναγνωριζόταν ως η πραγματική σύγκρια κατά τους θεσμούς της Μάνης και εξασφάλιζε τη δια βίου θέση της εντός του αρχοντικού οίκου. Τα δικαιώματά της πλέον απείχαν μόλις λίγο από αυτά της νόμιμης συζύγου.
- Έπαυε να ασχολείται με βαριές αγροτικές εργασίες, παρόμοιες με εκείνες του υπηρετικού προσωπικού.
- Διατρεφόταν αφθόνως και απολάμβανε ιδιαίτερες περιποιήσεις, χάριν του θηλασμού του τέκνου της.
Πανηγυρισμοί και Απρόσμενη Αρμονία
Η απόκτηση αρσενικού τέκνου πανηγυριζόταν με τον ίδιο ενθουσιασμό, σαν να είχε γεννηθεί από τη νόμιμη σύζυγο! Πυροβολισμοί, συγγενείς και φίλοι συνόδευαν τις ευχές τους με καταιγισμό πυροβολισμών, ενώ ακολουθούσαν τραγούδια, τοπικά όργανα και χοροί. Το πιο περίεργο, αλλά και πρωτότυπο, ήταν ότι η νόμιμη σύζυγος συμμετείχε ενεργά στους πανηγυρισμούς και δεχόταν ευχές, σαν να επρόκειτο για δικό της τέκνο. Αν η σύγκρια αποκτούσε και άλλα αρσενικά τέκνα, η θέση της εδραιωνόταν ακόμη περισσότερο και η κάποτε φτωχή και άπροικη χωρική υπολογιζόταν ως πραγματικό μέλος της αρχοντικής οικογένειας.
Αν και σπάνιο, υπήρχαν περιπτώσεις όπου σύζυγος και σύγκρια εμφανίζονταν δημόσια, ακόμη και στην εκκλησία τις Κυριακές και τις γιορτές, κρατώντας από τα χέρια τον μικρό συνεχιστή και κληρονόμο της οικογένειας, σαν να επρόκειτο για τέκνο και των δύο.
Μαρίες που Έγιναν Αδελφές: Προσωπικές Μαρτυρίες
Ο ίδιος ο Απόστολος Β. Δασκαλάκης, από την παιδική του ηλικία στη Μάνη, μοιράζεται συγκινητικές μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν αυτή την απρόσμενη αρμονία:
- Γνώρισε έναν γηραιό απόστρατο αξιωματικό, γιο σύγκριας, ο οποίος, αν και υπερήφανος για την αρχοντική του καταγωγή, όχι μόνο δεν απέκρυπτε την προέλευσή του, αλλά μιλούσε για τη μητέρα του με μεγάλο σεβασμό. Μας αφηγούνταν τις περιποιήσεις που απολάμβανε τόσο από την πραγματική του μάνα όσο και από τη «νονά» του, τη νόμιμη σύζυγο του πατέρα του. Οι δύο γυναίκες είχαν περάσει τη ζωή τους σε αγαστή αρμονία, αφοσιωμένες στην περιποίηση και ανατροφή του. Ο αξιωματικός κληρονόμησε μεγάλη κτηματική περιουσία, προερχόμενη κατά μεγάλο μέρος από την προίκα της νόμιμης συζύγου του πατρός του.
- Κατά την παιδική του ζωή σε χωριό της Μάνης, γνώρισε τρία ή τέσσερα, σε βαθύ γήρας πλέον, ζευγάρια γυναικών (άλλοτε νόμιμης συζύγου και σύγκριας) που συμβίωναν σε αγαστή αρμονία σχέσεων ως πραγματικές αδελφές. Σε μία περίπτωση, οι δύο γριές είχαν μείνει μόνες και αλληλοβοηθούνταν στις φροντίδες του γεροντικού τους βίου, αυτοαποκαλούμενες αδελφές. Σε άλλη περίπτωση, περιποιούνταν από κοινού τα εγγονάκια τους, απολαμβάνοντας εξίσου τη στοργή τους.
- Τέλος, ο συγγραφέας θυμάται μια γριά σύγκρια να θρηνεί απαρηγόρητα για τον θάνατο της «αδελφής» της, να μοιρολογά κατά την εκφορά της νεκράς και να πηγαίνει τακτικά στον τάφο της για να κάψει λιβάνι.
Ο θεσμός της σύγκριας στη Μάνη αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα κοινωνικής προσαρμοστικότητας, όπου η παράδοση, η ανάγκη για επιβίωση και η συνέχεια της οικογένειας διαμόρφωσαν απρόσμενους δεσμούς. Μας δείχνει πώς, ακόμη και μέσα από φαινομενικά ασυμβίβαστες καταστάσεις, οι ανθρώπινες σχέσεις μπορούν να ανθίσουν σε μια βαθιά και αληθινή μορφή αδελφοσύνης.
