Η Μάνη, με την άγρια ομορφιά και τους επιβλητικούς της πύργους, φαντάζει συχνά ως ένα σύμβολο ανεξαρτησίας και ανυπότακτου φρονήματος. Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια ιστορία εμφύλιων συγκρούσεων και βαθιάς αναρχίας, που καθόρισαν την ταυτότητα της Μέσα Μάνης για αιώνες. Γιατί όμως αυτός ο τόπος, που αρχικά κατοικούνταν από λίγους φιλήσυχους τρωγλοδύτες, μετατράπηκε σε ένα πεδίο μάχης όπου ο ένας πολεμούσε τον άλλο;
Η Κατάρα των Προσφύγων: Υπερπληθυσμός και Αγώνας για Επιβίωση
Η βασική αιτία του αλληλοσπαραγμού στη Μέσα Μάνη ήταν η συνεχής εισροή προσφύγων. Από τον 13ο αιώνα και μετά, καθώς οι Φράγκοι υποχωρούσαν στην Πελοπόννησο και οι πειρατές λεηλατούσαν τα παράλια, πολλοί αναζητούσαν καταφύγιο σε ασφαλέστερες περιοχές. Η Κρήτη, υπό την ανελέητη καταπίεση των Ενετών, έστελνε χιλιάδες πρόσφυγες, ενώ αργότερα οι πόλεμοι Τουρκίας-Βενετίας (όπως ο Βενετοτουρκικός πόλεμος του 1685-1687) και οι οθωμανικές διώξεις αύξησαν ακόμη περισσότερο τα κύματα μετανάστευσης.
Αυτοί οι πρόσφυγες έφταναν στη Μάνη σε μικρές ομάδες, συχνά από τον ίδιο τόπο καταγωγής. Δεν είναι τυχαίο που πολλά μανιάτικα χωριά, όπως η Τζίμοβα, το Κουσκούνι, η Άμπελος, η Καλλονή, η Νοχιά, ο Μάραθος, η Ανωπούλα ή το Κουλούμι, πήραν το όνομά τους από τους τόπους προέλευσης των πρώτων τους κατοίκων.
Αρχικά, η Μέσα Μάνη ήταν αραιοκατοικημένη και η εγκατάσταση των προσφύγων δεν αντιμετώπισε σοβαρότατες αντιδράσεις. Όμως, όσο ο πληθυσμός πυκνώνε, ο διαθέσιμος χώρος λιγόστευε δραματικά. Οι νέοι πρόσφυγες αναγκάζονταν να εγκαθίστανται σε αφιλόξενα βραχώδη μέρη, όπως η Άμπελος ή η Αγία Κυριακή, ή ακόμα και σε κοίτες χειμάρρων όπως οι Καλονιοί. Αυτή η πίεση οδήγησε σε ένα εκρηκτικό κοκτέιλ αναρχίας και αδιάκοπων πολέμων. Ο στόχος ήταν ένας: «ποιος να διώξει τον άλλο».
Η μετακίνηση οικογενειών είναι εμφανής από τις σημειώσεις του γιατρού Παπαδάκη, όπως αυτές καταγράφονται στον Κώδικα 214. Για παράδειγμα, το 1727, ο Παπαδάκης αναφέρει ότι περιέθαλψε τη Γιαννού Σμαηλόνυφη στην Κίττα, ενώ οι Σμαηλιάνοι κατοικούν πλέον στη Νοχιά. Ομοίως, τον Γρηγόρη Κουρεβέση στην Κίττα, με τους Κουρεβεσιάνους να βρίσκονται τώρα στον Κούνο. Τον Λιμπέρη Αλαφάκη, με τους Αλαφιάνους επίσης στον Κούνο. Τον Βαγγέλη Περιμένη, με τους Περιμενιάνους στα Άλικα. Τον Δήμο Κοκκοράκη, με τους Κοκκοράκηδες στη Γαρδενίτσα. Τον Ν. Βελετόγγονα, με τους Βελετιάνους στους Μπουλαριούς. Τον Θοδωράκη Σαλίχο, με τους Σαλιχιάνους στη Γαρδενίτσα. Την Πετρόγγονο Δημοπούλα, με τους Πετρόγγονους στα Παγγιά. Τον Γιάννη Καπατόγγονα, με τους Καπατιάνους στον Κούνο. Τους Μιχαλάκη και Γιαννάκη Μπουτέρους, με τους Μπουτεριάνους στα Κεχριάνικα.
Στη Νόμια, το 1717, ο Παπαδάκης γιάτρεψε τον Πολίτη, με τους Πολιάνους να βρίσκονται τώρα στον Άϊ-Γιώργη. Τον Μπουγιουκλή, με τους Μπουγιουκλιάνους στα Βάθια. Το Λιὰ Κυραγιάννη, με τους Κυραγιανιάνους στο Ψίο. Το Νικόλα Ψικάκο, με τους Ψικακιάνους στην Αγία Κυριακή. Το Μιχαλάκη Χαριάτη, με τους Χαριανιάτους στο Φωκαλωτό. Τον Κυριακούλη Κιβωτό, με τους Κιβωτιάνους στον Κούνο. Το Μιχ. Κουμεντάκη, με τους Κουμεντιάνους στο Μέζαπο. Τον Ξέπατα Κυρίμη, με τους Κυριμιάνους στα Παγγιά.
Όλες αυτές οι οικογένειες, που ζούσαν στην Κίττα και τη Νόμια την περίοδο που τις περιέθαλψε ο Παπαδάκης, κατοικούσαν στα νέα τους χωριά πριν το 1833. Αυτό αποδεικνύει ότι κάποιοι διώχθηκαν και άλλοι μετακινήθηκαν σε μέρη όπου κανείς δεν μπορούσε να τους βλάψει. Αυτές οι μετακινήσεις συνέβησαν στο χρονικό διάστημα μεταξύ 1727 και 1833.
Νυκλιάνοι και Αχαμνόμεροι: Η Δομή της Εξουσίας
Μέσα σε αυτό το χαοτικό περιβάλλον, διαμορφώθηκαν νέες κοινωνικές δομές. Οι πρόσφυγες που είχαν αρκετούς άντρες (“τουφέκια”) και μπορούσαν να αμυνθούν, μετατράπηκαν σε ισχυρές γενιές, τους Νυκλιάνους. Αντίθετα, όσοι είχαν λιγότερες δυνάμεις έμεναν Αχαμνόμεροι, δηλαδή πιο αδύναμοι και ευάλωτοι.
Για να επιβιώσουν και να γίνουν ισχυρότερες, πολλές οικογένειες και γενιές ενώνονταν. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι Κατσιριάνοι και οι Τσιγγριάνοι στην Κίττα, ή οι Γενιτσαριάνοι στο Κατωπάγγι. Ακόμη και ολόκληρες γενιές, όπως οι Μεσσησκλιάνοι με τους Μιχαλακιάνους στη Νόμια, συμμαχούσαν, χτίζοντας κοινές εκκλησίες όπως ο Ταξιάρχης, στο όνομα του κοινού παππού τους, Μιχάλη. Αυτές οι ενώσεις τους επέτρεψαν να επεκταθούν και να διεκδικήσουν εδάφη, με τους Μεσσησκλιάνους να εξαπλώνονται στην Κυπάρισσο και τα Τσουκαλιά, και τους Μιχαλακιάνους στη Βάθεια. Μάλιστα, η εκκλησία του Ταξιάρχη στη Νόμια, που ζωγραφίστηκε από τον Μιχάλη Τρικόλη Γαργαλάκο και πιθανόν χτίστηκε γύρω στο 1796 (χρονολογία που αναφερόταν στο καμπαναριό του), αποτελεί ένα απτό παράδειγμα αυτής της ενότητας. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο γιος του, ο πειρατής Αντώνιος Τρικόλης, απαγχονίστηκε στην Τρίπολη γύρω στο 1815, αποδεικνύοντας τις σκληρές συνθήκες της εποχής.
Η ανάμειξη ντόπιων και προσφύγων ήταν τόσο έντονη που σήμερα είναι σχεδόν αδύνατο να τους ξεχωρίσει κανείς. Στη Μάνη, άλλωστε, δεν ήταν σύνηθες να διατηρούνται λεπτομερείς γενεαλογικές γραμμές πέρα από τον δεύτερο παππού. Αντιθέτως, η παράδοση της συγγένειας μεταξύ διαφορετικών οικογενειών που ενώθηκαν για δύναμη, μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά, εδραιώνοντας μια νέα ταυτότητα.
Η Γέννηση των Πύργων: Από την Κατοικία στο Οχυρό
Η κλιμάκωση των εμφύλιων πολέμων, ιδιαίτερα μετά τον Βενετοτουρκικό πόλεμο του 1685-1687, σηματοδότησε την αρχή μιας νέας εποχής για την αρχιτεκτονική της Μάνης: την άνθηση των πύργων.
Από απλές τρώγλες και ισόγεια σπίτια της πρώτης περιόδου, οι κατοικίες εξελίχθηκαν σε πολυώροφα κτίσματα με χοντρούς τοίχους και ελάχιστα παράθυρα, χτισμένα με ασβέστη και ξερολιθιά. Αυτά ήταν τα «δεύτερα σπίτια» των Μανιατών, που πλέον ενσωμάτωναν χαρακτηριστικά οχύρωσης, όπως βλέπουμε στις τρία είδη κατοικιών της γενιάς των Μεσσησκλή στη Νόμια. Οι πρώτες κατοικίες τους χρονολογούνται περίπου από το 1200-1500, οι δεύτερες από το 1500-1800, ενώ οι σύγχρονες (τρίτες) από τις αρχές του 18ου αιώνα και μετά. Η κορύφωση αυτής της αρχιτεκτονικής εξέλιξης ήταν οι πυργόσπιτα και οι πύργοι, που άρχισαν να χτίζονται από τις αρχές του 18ου αιώνα. Η εύκολη μεταφορά ασβέστη από τη Μεσσηνία, μόλις η θάλασσα ελευθερώθηκε από την πειρατεία, διευκόλυνε την ανέγερσή τους.
Οι πύργοι δεν ήταν απλώς κατοικίες· ήταν σύμβολα δύναμης, άμυνας και κυριαρχίας. Κάθε πύργος αφηγείται μια ιστορία αγώνα, ένα κεφάλαιο στην πολυτάραχη ιστορία μιας περιοχής όπου η επιβίωση ήταν συνώνυμη με την ανελέητη μάχη. Η Μάνη, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένας τόπος με επιβλητικούς πύργους, αλλά ένας ζωντανός μάρτυρας του πώς οι ιστορικές πιέσεις και οι ανάγκες επιβίωσης διαμόρφωσαν μια μοναδική κοινωνία, στην οποία η αναρχία και οι εμφύλιοι πόλεμοι άφησαν το ανεξίτηλο σημάδι τους.
Με πηγή το βιβλίο του Δημητρίου Β. Δημητράκου- Μεσίσκλη: Οι Νυκλιάνοι” σελίδα 162-167
