Στη σκληροτράχηλη γη της Μάνης, όπου το ξερό βουνό σμίγει με τη θάλασσα, η ζωή κυλάει απλά. Παρά το λιτό φαγητό και το νερό που κατεβαίνει θολό από τις στέρνες, η υγεία των κατοίκων είναι αξιοζήλευτη. Οι παθολογικές αρρώστιες σπανίζουν και οι άνθρωποι εδώ ζουν το ίδιο, αν όχι περισσότερο, από τους κατοίκους των εύπορων περιοχών της Ελλάδας.
Ωστόσο, δύο είναι οι κύριες δοκιμασίες για την υγεία των Μανιατών:
Οι θέρμες: Αυτοί οι ελώδεις πυρετοί, που οι ντόπιοι αποκαλούν απλά “θέρμες”, ταλαιπωρούν τον τόπο. Αιτία τους είναι τα ενοχλητικά κουνούπια που βρίσκουν καταφύγιο και αναπαράγονται στις λιμνούλες, τις στέρνες, ακόμα και στα πιθάρια νερού των σπιτιών. Κάποιοι πιστεύουν πως οι θέρμες έρχονται από τον υγρό κάμπο του Έλους, όπου πηγαίνουν για το θέρισμα του σιταριού, ή από τη Μεσσηνία, όπου θερίζουν το καλαμπόκι. Παρόλο που οι θέρμες μπορεί να ταλαιπωρήσουν για χρόνια, τελικά υποχωρούν και οι Μανιάτες δεν τις φοβούνται ιδιαίτερα. Όταν κάποιος έχει ελώδεις πυρετούς, λένε χαρακτηριστικά πως “θερμαίνεται”.
Ο πονόματος: Μια πολύ πιο τρομερή και σχεδόν καθολική αρρώστια είναι η οφθαλμία, που οι ντόπιοι αποκαλούν “πονόματος”. Κάθε καλοκαίρι, σχεδόν όλοι πέφτουν θύματα μιας επιδημίας οφθαλμίας. Σπάνιος είναι εκείνος που τα μάτια του μένουν ανέπαφα. Η αιτία αυτών των επιδημιών είναι η έλλειψη νερού και η κακή ποιότητα αυτού που υπάρχει, του νερού των στερνών.
Πέρα από αυτές τις δύο κύριες παθήσεις, στην πέτρινη και γεμάτη γκρεμούς Μάνη, συχνά συμβαίνουν σπασίματα και βγαλσίματα χεριών και ποδιών. Όμως, την θεραπεία αναλαμβάνουν δωρεάν ντόπιοι άντρες και γυναίκες, αυτοδίδακτοι χειρουργοί. Η θεραπεία τους είναι αξιοθαύμαστα αποτελεσματική και γρήγορη, διαρκώντας περίπου δεκαπέντε μέρες, σε αντίθεση με τις μακροχρόνιες και αμφίβολες γυψοποιήσεις των επιστημονικών κλινικών.
Τα μικρά παιδιά σπάνια αρρωσταίνουν από σοβαρές παθήσεις όπως οι εντερίτιδες. Μητέρες που γεννούν οκτώ, δέκα ή και περισσότερα παιδιά, καταφέρνουν να τα μεγαλώσουν όλα. Οι παιδικές αρρώστιες που σχεδόν όλα τα παιδιά περνούν είναι η άφτρα, η φάουζα και η συντρόφιζα (πυοφύτης). Και αυτές τις θεραπεύουν ειδικές γυναίκες, επίσης δωρεάν.
Για τα τραύματα και γενικά τα αποστήματα, υπάρχει ο “παχτονάρης”, ένας πρακτικός χειρουργός που αναλαμβάνει τη θεραπεία κάθε οικογένειας έναντι μιας συμφωνημένης αμοιβής, είτε σε είδος είτε σε εργασία.
Γύρω στο 1875, εμφανίστηκαν οι πρώτοι επιστήμονες γιατροί και οι παχτονάρηδες άρχισαν να χάνουν έδαφος, για να εξαφανιστούν λίγα χρόνια αργότερα.
Η πρακτική ιατρική στη Μάνη ήταν, θα μπορούσε να πει κανείς, καθολική. Όπως όλοι οι Μανιάτες ξέρουν και εξηγούν τα όνειρα, έτσι ξέρουν και να γιατρεύουν τις περισσότερες αρρώστιες. Αυτές τις γνώσεις τις μαθαίνουν στη “ρούγα”, όπου οι “γιατροί” συζητούν καθημερινά.
α) Αν ένα παιδί πέσει και χτυπήσει στο κούτελο ή στο κεφάλι, κάτι που συμβαίνει πολύ συχνά, η μητέρα του δεν ανησυχεί καθόλου. Ούτε για πόνους ή πυρετό ανησυχούν στο σπίτι, αν παρουσιαστεί σε κάποιο μέλος της οικογένειας. Η νοικοκυρά αναλαμβάνει μόνη της τη θεραπεία με τα απλούστερα μέσα.
β) Στις εσωτερικές αρρώστιες, όμως, ο παπάς παίζει αρχικά σπουδαιότερο ρόλο από τα βότανα. Οι Μανιάτες πιστεύουν ότι ο παπάς έχει τη θεία Χάρη να θεραπεύει τον άρρωστο με το “διάβασμα”. Καλείται λοιπόν ο παπάς, κάθεται στο μαξιλάρι του άρρωστου και, κρατώντας με το ένα χέρι το βιβλίο και το άλλο ακουμπισμένο στο μέτωπο του άρρωστου, διαβάζει μεγαλόφωνα διάφορες ευχές και εκκλησιαστικούς εξορκισμούς μέχρι να πέσει ο πυρετός και ο άρρωστος αισθανθεί κάποια ανακούφιση. Τα μικρά παιδιά που είναι άρρωστα από μακροχρόνιες αρρώστιες, τα “γυαλίζουν” στα Άγια. Δηλαδή, όταν ο παπάς βγαίνει με τα Άγια κατά τη λειτουργία, η μητέρα με το παιδί στην αγκαλιά πηγαίνει και γονατίζει κάτω από τα Άγια και ο παπάς σταματά σε αυτήν.
γ) Ο Δρ. Δήμος Στεφανόπολι, που επισκέφτηκε τη Μάνη το 1798, αποδίδει αυτή τη θεραπευτική δύναμη του παπά στην υποβολή. Στο βιβλίο του “Voyage en Grece” γράφει: «Νομίζω πως τὸ διάβασμα αὐτὸ μεγαλοφώνως, τοῦ παπέ, με τὸ χέρι από μέτωπο τοῦ ἀρρώστου, ἔχει σχέση μὲ τὸ μαγνητισμό, ὁ ὁποῖος ἔκανε τόσο θόρυβο στη Γαλλία, λίγα χρόνια πρὶν ἀπὸ τὴν ̓Επανάσταση. Χωρὶς νὰ ἐξετάση κανεὶς τὶς αἰτίες τοῦ μαγνητισμοῦ, ὅταν δὲν εἶναι εἰδικός, μπορεῖ νὰ ἀμφισβητήση θεραπείες ὑπερφυσικές που πέτυχε;». Και αναφέρει διάφορα φαινόμενα υποβολής.
δ) Τόσο μεγάλη είναι η εντύπωση του Στεφανόπολι από τις ιατρικές γνώσεις των Μανιατών, ώστε γράφει: «Ἐὰν ἡ κυβέρνηση τῆς Γαλλίας έστελνε ἀνθρώπους φωτισμένους στοὺς διάφο ρους λαούς, καὶ ἰδιαίτερα στὴ Μάνη, θ ̓ ἀνακάλυπτε ἐκεῖ, γιὰ τὶς κοινότερες αρρώστιες, μέσα τὰ ὁποῖα ἡ Θεία Πρόνοια δώρησε μόνο στὰ προνομιοῦχα αὐτὰ μέρη. Ποιός δεν ξαίρει ὅτι ὁ Ιππο- κράτης στις συνταγές του συνιστά μόνο φυτὰ τῆς ̔Ελλάδας, για τὴν καταπολέμηση τῶν καταστρεπτικών σπερμάτων ἀνθρώπων καὶ ζώων;» (εννοεί βέβαια τα σημερινά μικρόβια, τα οποία τότε ήταν άγνωστα).
Ο πρώτος επιστήμονας γιατρός στην Κίττα ήταν ο Βασίλειος Παρθένιος, επίσης από την Κίττα. Μοναδικός γιατρός στους τότε δήμους Μέσης και Λάγειας, είχε πολλή δουλειά και ήταν αεικίνητος. Εννοείται πως ο Παρθένιος ήταν και φαρμακοποιός. Έτρεχε συνεχώς από χωριό σε χωριό, αλλά η φτώχεια του τόπου και οι συγγένειες δεν του επέτρεπαν να παίρνει χρήματα για τις επισκέψεις, και τα φάρμακά του ήταν λίγα και φτηνά. Αναγκάστηκε λοιπόν να διοριστεί ελληνοδιδάσκαλος στην Κίττα, στη θέση του Π. Χαρτουλάρου, του πρώτου ελληνοδιδάσκαλου που πήγε στη Σπάρτη για να γίνει παπάς.
Και τα δύο αυτά επαγγέλματα, του γιατρού και του δασκάλου, τα άσκησε ο Παρθένιος με αφοσίωση. Ως Ελληνοδιδάσκαλος μόρφωσε τους πρώτους Ελληνοδιδασκάλους της Κίττας, οι οποίοι και τον μιμήθηκαν. Αυτός ο εξαιρετικός άνθρωπος έγινε τόσο αγαπητός και λαοφιλής, ώστε ακόμα και σήμερα οι Κιττιάτες διηγούνται πράξεις του και ανέκδοτα της κλασικής αφηρημάδας του, τα οποία αναφέρουν με νόημα πλεονεκτημάτων ή αστείων.
Χαρακτηριστικό είναι το εξής περιστατικό: Ο παπά-Οικονόμος Χαμόδρακας της Κίττας, τον οποίο οι Κιττιάτες αποκαλούσαν χαϊδευτικά Κονόμαρα, αρρώστησε. Ο γιατρός και φαρμακοποιός Παρθένιος τον επισκέφτηκε και του χορήγησε το αναγκαίο φάρμακο, το στερεότυπό του μαλαχτικό τίλιο, το οποίο ο γιος του παπά πήγε να παραλάβει. Κατά λάθος όμως, ο γιος του Κονόμηρου, αντί να πάει φιαλίδιο με τίλιο στον πατέρα του, πήγε φιαλίδιο με λάδανο, που είναι δραστικό δηλητήριο. Αυτό το ανακάλυψε ο γιατρός μόλις ώρες αργότερα, όταν βρήκε πάνω στο τραπέζι του φαρμακείου του το παλιό φιαλίδιο και έλειπε το λάδανο. Ο γιατρός τα χάνει και πετιέται έξω στον κεντρικό δρόμο της Κίττας με το νυχτικό και, τρέχοντας προς τη Φουλιά για το σπίτι του Οικονόμου, φώναζε: «Κονόμηρο, φτύστε Κονόμαρε, φτύστο!». Ευτυχώς, ο Οικονόμος δεν είχε πάρει ακόμη το φάρμακο.
Με πηγή από το βιβλίο του Δημητρίου Β.Δημητράκου-Μεσίσκλη ” Οι Νυκλιάνοι”
Κείμενο-Φωτό: Όμορφη Μάνη
