Στη σκληρή και άγρια γη της Μάνης, ανάμεσα στα πέτρινα τοπία, στέκουν σιωπηλά εκατοντάδες μικρά εκκλησάκια. Χτισμένα κυρίως από μεγάλες, ακατέργαστες πέτρες, χωρίς την ομοιομορφία του αμμοκονιάματος ή των τούβλων, θυμίζουν προϊστορικά δημιουργήματα. Αυτά τα μεγαλιθικά εκκλησάκια, μαζί με τις μεταγενέστερες εκκλησίες, αγγίζουν τον εντυπωσιακό αριθμό των χιλίων (1000).
Γιατί όμως τόσες πολλές εκκλησίες σε αυτή τη γωνιά της Ελλάδας; Τρεις λόγοι φαίνεται να εξηγούν αυτό το φαινόμενο:
- Η βαθιά ριζωμένη λατρεία των Μανιατών, μια συνέχεια της αρχαίας θρησκείας που συγχωνεύτηκε αρμονικά με τον Χριστιανισμό.
- Η συνήθεια κάθε πατριάς να έχει τη δική της εκκλησία, και αργότερα, κάθε οικογένεια το δικό της ξωκλήσι.
- Το γεγονός ότι η εκκλησιαστική περιουσία παρέμενε αφορολόγητη και απρόσβλητη από τις επεμβάσεις των Τούρκων.
Αυτά τα μικρά ιερά αποτελούν τη φυσική συνέχεια των αρχαίων ναών. Συχνά, οι νέες εκκλησίες στέκουν πάνω στα θεμέλια παλαιότερων κτισμάτων, ενώ τμήματα της αρχαίας διακόσμησης, όπως κίονες και ανάγλυφα, κοσμούν τις σημερινές κατασκευές.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της συνέχειας είναι οι Άγιοι Ασώματοι στο Ταίναρο, ο σημερινός Άγιος Γαβριήλ, που θεωρείται συνεχιστής του νεκρομαντείου και του ναού του Ποσειδώνα. Η απαρχή της δημιουργίας χριστιανικών εκκλησιών στην περιοχή, όπως ο ναός της Βασιλικής στο Τηγάνι του Μεζάπου (Κάστρο Μαΐνης) και οι ναοί του Αγίου Ανδρέα και της Θεοτόκου στην αρχαία Καινήπολη (Κυπάρισσο), χρονολογείται από τον 5ο και 6ο μ.Χ. αιώνα.
Ανάμεσα στις αξιόλογες εκκλησίες της Μάνης ξεχωρίζουν:
- Η Αγία Βαρβάρα στην Έρημο, του 12ου αιώνα, με την πλινθοπερίβλητη διακοσμητική τοιχοποιία στο νότιο εγκάρσιο κλίτος και τα μαρμάρινα τύμπανα με ανάγλυφα (σταυρούς πλαισιωμένους από δύο παγώνια).
- Η Βλαχέρνα του 12ου αιώνα, από την οποία έχουν αφαιρεθεί οι κίονες.
- Η εκκλησία των “Επισκόπων”, επίσης του 12ου αιώνα, με την ωραία πύλη διακοσμημένη με ανάγλυφα και μαρμάρινο τόξο – ένα διακοσμητικό στοιχείο που συναντάται σε λίγες εκκλησίες της Μάνης, όπως στη “Μεταμόρφωση” του Νομιτσή.
- Ο Άγιος Θεόδωρος στη Βάμβακα, του 11ου αιώνα, με μαρμάρινα υπέρθυρα πάνω από την είσοδο.
- Ο “Άγιος Σώστης” στη Γαρδενίτσα, επίσης του 11ου αιώνα.
- Ο “Ταξιάρχης” της Χαρούδας, του 11ου αιώνα, που φέρει διακοσμητικά φαγεντιανά πιάτα με κυρίαρχο το γαλάζιο χρώμα και δύο διαφορετικές συνθέσεις τοιχογραφιών, όπου διακρίνεται η απλότητα και η αισιόδοξη έκφραση των ζωγράφων της πρώτης τεχνοτροπίας σε αντίθεση με την τελευταία του 18ου αιώνα.
- Κοντά στον Ταξιάρχη του Γκλέζου, του 11ου μ.Χ. αιώνα, βρίσκεται ερειπωμένη η παλαιότερη εκκλησία του Αγίου Πέτρου, που χρονολογείται από το 1000 μ.Χ. και έχει σχήμα ελεύθερου Σταυρού.
- Οι “Άγιοι Σέργιος και Βάκχος” ή Τουρλωτή, του 12ου αιώνα κοντά στην Κοίττα, με υψηλής τέχνης τοιχογραφίες, όπως ο Χριστός Παντοκράτωρ και ο Μυστικός Δείπνος, και σκαλιστό μάρμαρο στις μεσοδοκούς.
- Ο Άγιος Ιωάννης στην Κέρια, του 12ου αιώνα, όπου οι κτίστες εντοίχισαν σκόρπια αρχαία γλυπτά που έβρισκαν στην περιοχή ή σε αρχαίους ναούς, με πολλές παραστάσεις και γεωμετρικά σχήματα.
- Στον Κούνο, δύο μονόκλινα ξωκλήσια χωρίς τρούλο, οι “Πενταγιοί”, του 12ου και 13ου αιώνα, όπου η τοιχογραφία της “Παναγιάς Οδηγήτριας” εντυπωσιάζει με τη μεγαλοπρέπεια και τη μητρική της έκφραση.
- Η εκκλησία “Άγιος Στρατήγης” στους Άνω Μπουλαριούς, του 11ου αιώνα, με γκρίζες πλάκες που δημιουργούν χρωματική ενότητα με το τοπίο και εσωτερικές τοιχογραφίες ιδιαίτερου κάλλους, όπως ο “Μυστικός Δείπνος”.
- Ο Άγιος Προκόπιος του Μεζάπου και ο Ασώματος της Κίττας, του 9ου μ.Χ. αιώνα.
- Ο “Άγιος Νικόλας” έξω από την Πλάτσα, μια τρίκλιτη Βασιλική που κατασκευάστηκε τον 9ο ή 10ο μ.Χ. αιώνα, με θαυμαστές τοιχογραφίες όπου ο αγιογράφος αποδίδει με υψηλή εκφραστικότητα την ψυχική κατάσταση των αγίων.
Τέλος, αξίζει να αναφερθεί το παλιό μοναστήρι με την εκκλησία των “Αγίων Πάντων” έξω από την Αρεόπολη, που φημολογείται ότι υπήρξε σχολή ζωγραφικής από όπου κατάγονταν οι καλλιτέχνες που εργάστηκαν στο Μυστρά.
Μεταγενέστερες εκκλησίες και μοναστήρια είναι διάσπαρτα σε όλη τη χερσόνησο της Μάνης, όπως το μοναστήρι του Δεκούλου πάνω από το Νέο Οίτυλο, το παλιό μοναστήρι του Τσίγκου και της Φανερωμένης.
Στη Μάνη υπάρχει ένας πλούτος ναών (από τον 9ο έως τον 13ο αιώνα) πολύ παλαιότερων από εκείνους της Βυζαντινής νεκρόπολης του Μυστρά. Γεννώνται ερωτήματα για το πώς ένας λαός που φαινόταν πρωτόγονος, με μια κοινωνική οργάνωση που θύμιζε τρωγλοδίτες και μεγαλιθικά κολόσπιτα, μπόρεσε να δημιουργήσει τέτοια κομψότητα και αρμονία στην αρχιτεκτονική και τις ζωγραφικές δημιουργίες. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ιστορικός Δρ. Δικαίος Βαγιακάκος, αυτές οι δημιουργίες “αντιπροσωπεύουν την τέχνη της πρωτεύουσας και όχι τέχνη εγχώριου εργαστηρίου”. Κατά τους ειδικούς, “στη Μάνη πρέπει να αναζητήσουμε την πηγή εκ της οποίας απέρρευσε η αρχιτεκτονική του Μυστρά.”
Μια πιθανή ερμηνεία για αυτές τις καλλιτεχνικές κατασκευές των εκκλησιών και μοναστηριών, που συχνά βρίσκονταν εκτός οικισμών, είναι ότι δημιουργήθηκαν από ξένους τεχνίτες – πρόσφυγες, κτίστες και ζωγράφους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που έφταναν στη Μάνη ως καταφύγιο ή άποικοι. Εξάλλου, βυζαντινοί ναοί, οι περισσότεροι στην Έσω Μάνη, είναι διάσπαρτοι σε ολόκληρη την περιοχή.
Τέλος, σε πολλά καμπαναριά παρατηρείται μια σύνθεση κιόνων, αποτροπαϊκών συμβόλων, παραστάσεων, ζωδίων κ.λπ., γεγονός που αποδεικνύει τη φυσικότητα και τη συνέχεια της πίστης του Μανιάτικου λαού στην ανώτερη Δύναμη, τη σύνδεσή τους με τη λατρεία των αρχαίων, την αγάπη και την πίστη στο Θείο!
Κείμενο-Φωτό : Όμορφη Μάνη
