Για τον αναγνώστη της ιστορίας του 1821, η συμβολή της Μάνης συχνά παραμένει σε δεύτερο πλάνο. Μέσα από ιστορικές πηγές, αναδύεται μια ενδιαφέρουσα, αν όχι αμφιλεγόμενη, σχέση ανάμεσα στον κορυφαίο αγωνιστή Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και την περήφανη Μάνη, καθώς και τους ηγέτες της, τους Μαυρομιχαλαίους. Ήταν απλώς έλλειψη συμπάθειας ή υπήρχαν βαθύτεροι λόγοι για τις επιφυλάξεις του Γέρου του Μοριά; Και τελικά, πόσο επηρέασε αυτή η σχέση την πορεία του απελευθερωτικού αγώνα;
Ένα από τα πρώτα σημεία τριβής εντοπίζεται στην έναρξη της Επανάστασης. Σύμφωνα με τον Δημήτριο Γατόπουλο («Τα 100 Ελληνικά χρόνια»), το 1821 οι Μανιάτες φέρονται απρόθυμοι να ξεσηκωθούν, ωθώντας τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη να τους στείλει επιστολή από το Γεράκι Λακωνίας για να τους παρακινήσει. Αυτή την επιστολή αναφέρει και ο Γιάννης Κορδάτος στην «Ιστορία της Νεότερης Ελλάδας», υπογραμμίζοντας την φερόμενη απροθυμία του ίδιου του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται, η χρονολογία της επιστολής απουσιάζει, και αποκαλύπτεται ότι ο Γενναίος Κολοκοτρώνης τη δημοσίευσε αναφέροντας ότι γράφτηκε το 1825, όταν ο Ιμπραήμ εισέβαλε στη Λακωνία, με σκοπό να συσπειρώσει τους Μανιάτες – μια πολύ διαφορετική συγκυρία από την έναρξη του Αγώνα. Αυτό το γεγονός αναδεικνύει πώς η ιστορική αφήγηση μπορεί να διαστρεβλωθεί, εκούσια ή ακούσια, επηρεάζοντας την εικόνα που σχηματίζουμε για τους πρωταγωνιστές.
Περνώντας στα απομνημονεύματα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, διακρίνουμε μια μάλλον υποτιμητική στάση απέναντι στους Μανιάτες. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά κατά την εισβολή του Δράμαλη στην Αργολίδα: «Οι Μανιάταις έγδυσαν το Άργος κι έφυγαν». Η φράση αυτή αφήνει την εντύπωση μιας γενικευμένης λεηλασίας και αποχώρησης. Ωστόσο, η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη. Μόνο όσοι είχαν μεταβεί στο Άργος για λαφυραγωγία από το Ναύπλιο αποχώρησαν, ενώ τα κύρια πολεμικά σώματα των Μανιατών παρέμειναν, συμβάλλοντας στην άμυνα και στις μάχες, όπως στην μάχη των Αμπελιών όπου είχαν και απώλειες. Η μομφή του Κολοκοτρώνη φαίνεται να αδικεί τη συνολική προσφορά των Μανιατών.
Η σκιά της δυσπιστίας φαίνεται να καλύπτει και τη σχέση του Κολοκοτρώνη με τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Στα απομνημονεύματά του, αναφερόμενος στην περίοδο που ο Κολοκοτρώνης κατέφυγε στη Μάνη, γράφει: «Επήγα είς τον Μούρτζινο ως φίλον μου πατρικόν. Ερωτήθη τότε ο Μαυρομιχάλης διά τον ερχομόν μου, και αυτός απεκρίθη, ότι εδυστύχησε είς την Ζάκυνθο και ήλθε είς την Μάνη δια να τον βοηθήσουν οί φίλοι του και να επιστρέψη οπίσω… και είς αυτό αφέρθηκε πολλά καλά, αλλά δεν είναι αληθινόν ότι δεν με επρόδωσε είς τους Τούρκους * δεν είχε την δύναμιν να το κάμει και άν ήθελε…». Η υπογράμμιση ότι ο Μαυρομιχάλης δεν τον πρόδωσε στους Τούρκους όχι από καλή θέληση αλλά λόγω έλλειψης δύναμης, αποκαλύπτει μια βαθιά ριζωμένη καχυποψία.
Αυτή η καχυποψία ενισχύεται και στην αναφορά για την προσπάθεια των Τούρκων να εξαγοράσουν την παράδοση του Κολοκοτρώνη: «Αφού το έμαθεν ο Πασάς, ότι εγώ ζω ακόμη είς την Μάνη, έστειλε τον Πασάζογλου από τον Άγιο Πέτρο με 50.000 γρόσια είς τον Μπέη της Μάνης… Ο Δουράκης σαν είδε τα γρόσια έστρεξε να με παραδώση. Οι Μανιάται λησμονούν όλα διά τα γρόσια…». Η γενίκευση για τους Μανιάτες ως ευάλωτους στην δωροδοκία σκιαγραφεί μια αρνητική εικόνα.
Τέλος, αναφερόμενος στην οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, ο Κολοκοτρώνης γράφει: «Αυτή φαμέλια είναι μια φαμέλια όπου έχυσε πολύ αίμα δια την ελευθερίαν μας* αλλ’ είναι μια φαμήλια όπου έκλινε είς ταις δολοφονίαις…». Παρά την αναγνώριση της θυσίας τους, ο Κολοκοτρώνης δεν διστάζει να τους αποδώσει τάση προς την εγκληματικότητα, αναφέροντας συγκεκριμένα περιστατικά.
Ωστόσο, δεν πρέπει να παραβλέψουμε ότι σε μια περίπτωση ο Κολοκοτρώνης εξυμνεί τους Μανιάτες, όταν στον Άγιο Αθανάσιο της Καρύταινας πολέμησαν τους Φαναρίτες Τούρκους υπό τις οδηγίες του. Αυτή η αναφορά, αν και μεμονωμένη, δείχνει ότι δεν υπήρχε μια απόλυτα αρνητική στάση.
Η ιστορική αλήθεια είναι ότι η Μάνη, με την αδιάλειπτη αντίστασή της κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, είχε δημιουργήσει την εικόνα ενός «τουρκομάχου» που ενέπνεε δέος. Αυτή η φήμη υπήρξε καθοριστική για την απόφαση των υπόλοιπων Πελοποννησίων να επαναστατήσουν. Η είδηση της συμμετοχής του Μπέη της Μάνης και των Μανιατών στον Αγώνα προκάλεσε ενθουσιασμό και ενίσχυσε την πεποίθηση για την επιτυχία.
Συνοψίζοντας, παρόλο που ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης υπήρξε αναμφισβήτητα μια κορυφαία φυσιογνωμία του ’21 με ηγετικές ικανότητες καθοριστικές για την έναρξη και την εξέλιξη του Αγώνα, η σχέση του με τη Μάνη και τους Μαυρομιχαλαίους φαίνεται να ήταν επισκιασμένη από επιφυλάξεις και κριτική. Ωστόσο, η ιστορική αναγνώριση της ηρωικής προσφοράς της Μάνης και του ρόλου του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη παραμένει αδιαμφισβήτητη.
Έρευνα-Κείμενο Όμορφη Μάνη
