Στην καρδιά της Παλιάς Μάνης, εκεί όπου η πέτρα σμιλεύει το τοπίο και οι παραδόσεις χαράσσουν την κοινωνική ζωή, η γυναικεία παρουσία διαδραμάτιζε έναν ρόλο πολυσχιδή και συχνά υποτιμημένο. Ως μάνα, σύζυγος, γιαγιά, θεία, η γυναίκα αποτελούσε αναμφίβολα έναν πυλώνα της οικογενειακής και κατ’ επέκταση της κοινωνικής δομής.
Οι ιστορικές αναλύσεις σχετικά με τον ρόλο της γυναίκας στην Παλιά Μάνη παρουσιάζουν συχνά αντιφατικές εικόνες. Ενώ πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι γυναίκες ήταν «ριζάμενες», δηλαδή υποταγμένες και υφιστάμενες, μια άλλη οπτική αναδεικνύει μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Παρά το φαινομενικά χαμηλό τους προφίλ, υπάρχουν αμέτρητα παραδείγματα που καταδεικνύουν ότι η γνώμη της γυναίκας είχε συχνά βαρύνουσα σημασία στις κρίσιμες αποφάσεις των ανδρών. Η «τελευταία κουβέντα», ιδίως από τη μάνα-γυναίκα, έκρινε πολλές φορές την έκβαση σημαντικών ζητημάτων. Έχοντας βιώσει την αυστηρότητα του τόπου και των ηθών της Μάνης, οι γυναίκες συχνά επέδειξαν μια δύναμη ψυχής και μια αποφασιστικότητα που συναγωνιζόταν, αν όχι υπερέβαινε, αυτή των ανδρών. Κάποιος θα μπορούσε εύκολα να υποστηρίξει την ύπαρξη μιας άτυπης μητριαρχικής δομής στην κλειστή κοινωνία του σπιτιού, αν και αυτό δεν έχει αναγνωριστεί ευρέως. Ωστόσο, πέρα από τα όρια της οικίας, η θέση της γυναίκας φαινόταν να μεταβάλλεται.
Σύμφωνα με τον Δημήτριο Β. Δημητράκο-Μεσίκλη στο βιβλίο του «Οι Νυκλιάνοι» (1949), ο ρόλος της γυναίκας σκιαγραφείται ως εξής:
«Η γυναίκα έχει θέσει κατώτερη από τον άντρα. Σηκώνεται για να καθίσει, στο δρόμο πηγαίνει πίσω του, ο άντρας καβαλά το άλογο, το μουλάρι ή τον γάιδαρο και η γυναίκα από κάτω το οδηγεί, ενώ στις ρούγες το καλοκαίρι όταν φέρνουν κρύο νερό από τις στέρνες ο πρώτος που το δοκιμάζει είναι ο άντρας!!
Για ποτό και τσιγάρο στις γυναίκες ούτε λόγος, μάλιστα θεωρούνταν ανέντιμο. Η γυναίκα όταν έχει αδερφούς, δεν κληρονομεί τίποτε από την περιουσία του πατέρα. Η ξακληροσπορά [περίεργα, μα τον Θεό, ακούγεται αυτή η λέξη σε εμάς τους νεότερους!! Τελικά, ξακληροσπορά, λέγεται η γυναίκα που δεν έχει αδερφούς (!!!)… πόσο άσχημα ακούγεται ως λέξη, αλήθεια..]. Η ξακληροσπορά λοιπόν, κληρονομεί όλη την περιουσία του πατέρα και της μάνας, όχι όμως και το πατρικό σπίτι!! Η μόνη πιθανότητα να το πάρει είναι μόνο εάν ο άντρας της κατάγονταν από δυνατή γενιά. Ο λόγος είναι ότι μόνο σε αυτή την περίπτωση θεωρείται ικανός να το διαφεντέψει. Η χήρα δεν εξουσιάζει την περιουσία του άντρα της, αν έχει κορίτσια. Αν δεν έχει καθόλου παιδιά, γυρίζει στο σπίτι του πατέρα της. Πολλές φορές την κρατούν οι συγγενείς του άντρα της από υψηλοφροσύνη, να παραμείνει στο σπίτι τους και να νέμεται της περιουσίας αυτού. Το επίσημο διαζύγιο στην Μάνη και ιδιαίτερα στην Μέσα Μάνη είναι άγνωστο!!
Αν καμιά γυναίκα σφάλει, την διώχνουν, την σκοτώνουν. Η γυναίκα σε καμία περίπτωση δεν ζητά από τον άντρα της διαζύγιο. Ούτε όταν ο άντρας της είναι άπιστος, πράγμα σπάνιο, γιατί η ‘απόκτηση’ ερωμένης είναι δυσκολότατη και επικίνδυνη επιχείρηση!! Τέλος ακόμα και ξύλο να της δίνει, πράγμα καθόλου σπάνιο, δεν χώριζε! Ένα αξιοπερίεργο το οποίο συνέβαινε στην παλιά Μάνη είναι η διγαμία!! Όταν το αντρόγυνο ξεπερνούσε την ηλικία των 45 και δεν έκανε παιδιά ή είχε κορίτσια μόνο, οι συγγενείς κληρονόμοι άρχιζαν να επεμβαίνουν στα περιουσιακά τους. Τότε ο άντρας αποφάσιζε, με την συγκατάθεση της γυναίκας του, να ξαναπαντρευτεί μια γυναίκα αστεφάνωτη. Στην περίπτωση αυτή η νόμιμη γυναίκα έπαιρνε την θέση της πεθεράς!! Αν η δεύτερη γυναίκα έκανε αρσενικά, ασφαλίζονταν και ο άντρας από τα προβλήματα των περιουσιακών αλλά και οι δύο γυναίκες από διώξιμο σε περίπτωση χηρείας. Η απαγωγή, όταν ήταν εκούσια (γίνονταν συχνά) δεν υπήρχε ιδιαίτερο πρόβλημα. Πρόβλημα ήταν η ακούσια η οποία γίνονταν σπανιότατα. Στην πρώτη περίπτωση (εκούσια) έλεγαν : την πήρε φευγώς.. Στην δεύτερη έλεγαν : την έσουρε..!!! ( Σημ: Σε 11 απαγωγές στην Μέσα Μάνη εκούσιες και 1 ακούσια σε διάστημα 70 χρόνων (1875-1945) η κατάληξη τους ήταν γάμος χωρίς να δημιουργηθεί καμία έχθρα).»
Οι εργασίες που αναλάμβανε η γυναίκα στην Παλιά Μάνη μαρτυρούν την εργατικότητα και την ανθεκτικότητά της:
«Το χειμώνα όταν σπέρνουν, η γυναίκα σκάβει με την αξίνα τα στρεβλά* μέρη του χωραφιού, τα οποία συχνά είναι ίσα με εκείνα που περνά ο άντρας με το ζευγάρι. Όταν τελειώσει η σπορά, μαζεύει όλη την ημέρα τις ελιές, και τη νύχτα κουρά ** τον ελαιοκαρπό που μάζεψαν την ημέρα. Οι γυναίκες τέλος αλέθουν στο χειρόμυλο το κριθάρι για το ψωμί του σπιτιού. Το καλοκαίρι οι βαρύτερες δουλειές είναι, να πάνε στα βουνά ή στο Κριτήρι για ξύλα με τους γαϊδάρους (όταν δεν υπάρχει γάϊδαρος στην πλάτη). Ο Ληκ διηγείται ότι τον Απρίλη του 1805 συνάντησε μεταξύ των Μπουλαριών και Αλίκων 200 περίπου γαϊδάρους φορτωμένους ξύλα που έρχονταν από το Κριτήρι (Ταίναρο) που τους οδηγούσαν γυναίκες. Άλλες εργασίες ήταν να γνέθουν και να υφαίνουν λιόπανα από λινάρι, βαμβάκι για ρούχα και σπανιότερα μαλλί. Τον Ιούλιο θα πάνε τις βελέντζες*** στη θάλασσα να τις πλύνουν, πριν μπουν οι δρίμες****. Το καλοκαίρι θα μαζέψουν το αλάτι της χρονιάς από τους βράχους.»
Μια ακόμη σημαντική πτυχή που αναδεικνύει ο Δημητράκος είναι η τιμή της γυναίκας:
«Αυτή λοιπόν, η τιμή, είναι σε ύψιστο βαθμό σεβαστή στην Παλιά Μάνη. Παραστράτημα γυναίκας δεν συγχωρείται, γι αυτό και οι άντρες και οι γυναίκες προσέχουν πολύ στο ζήτημα αυτό. Οι περισσότερες έχθρες κατά την γνώμη των Μανιατών και όχι μόνο, οφείλονται από προσβολές της τιμής των γυναικών.
Μια έρευνα που έγινε στα 33 χωριά της Μέσα Μάνης σε χρονικό διάστημα 70 χρονών (1875-1945), βρέθηκαν 30 παραστρατήματα γυναικών: Κοριτσιών 24. Παντρεμένων γυναικών 2. Χηρών 4. Αυτά τα παραστρατήματα εξελίχθηκαν ως εξής: 22 από αυτές παντρεύτηκαν, 15 στον τόπο τους ενώ 7 πήγαν μόνες στην Μεσσηνία και παντρεύτηκαν 2 έμειναν στα σπίτια τους, χωρίς καμία συνέπεια. 1 Αυτοκτόνησε 1 σκότωσε τον εραστή της και πήγε φυλακή 1 την σκότωσε ο αδελφός της 1 σκοτώθηκε ο εραστής από τους συγγενείς της 1 σκοτώθηκε ο άντρας από κάθε μεριά (ο ίδιος και ο εραστής) 1 σκοτώθηκε η κόρη που έφταιξε καθώς και ο αδελφός της. Συμπερασματικά, όπως φαίνεται από την έρευνα, από τα 30 περιστατικά τα 3 (τελευταία) δημιούργησαν έχθρα η οποία κατέληξε σε αίμα. Επίσης καμία γυναίκα δεν έγινε ‘κοινή’. Πήραν τον μάτια τους μόνες, έρημες κι απροστάτευτες και πήγαν στην Μεσσηνία, ξενοδούλεψαν αλλά δεν …ξέφυγαν, αντίθετα παντρεύτηκαν και έκαναν οικογένεια. Τέλος οι άλλες δύο που έμειναν στα σπίτια τους και δεν τιμωρήθηκαν, συνέχισαν τίμια πλέον την υπόλοιπη ζωή τους, δίπλα στον άντρα τους.»
Εν κατακλείδι, παρά τις φαινομενικές κοινωνικές ιεραρχίες που περιγράφει ο Δημητράκος, η γυναίκα στην Παλιά Μάνη, ιδίως εντός του οικιακού περιβάλλοντος, κατείχε μια θέση ισχύος και επιρροής. Η «τελευταία της κουβέντα» αποτελούσε συχνά καθοριστικό παράγοντα στις αποφάσεις των ανδρών, υπογραμμίζοντας έναν άρρητο αλλά ουσιαστικό ρόλο στην κοινωνική ζωή. Η γυναίκα, και κυρίως η μάνα, είχε λόγο και άποψη σε όλα τα ζητήματα, διαμορφώνοντας με την παρουσία και την κρίση της την καθημερινότητα και το μέλλον της οικογένειας.
Οι φωτό είναι από το λεύκωμα του Γ.Βουρλίτη με τίτλο Εικονοβίβλος της Μάνης σε εκδόσεις Αδούλωτη Μάνη. Γ.Π.Δημακόγιαννης
